گذری بر دنیای بازیگری

رمز ماندگاری بازیگران ؛ اعتبار هنری  یا  شهرت و پولسازی!

روزنامه بانی فیلم:

در همه كشورهای صاحب سینما بازیگرانی كه در دوره ای فراوان بوده اند به شهرت و محبوبیت بسیار رسیده اند؛ به گونه ای كه حضور آنها در هر فیلم می توانست ضامنی برای فروش و استقبال از آن به حساب آید و به عنوان ستارگان سینما دستمزدهای بالا طلب  می كردند. بعد از مدتی نیز بسیاری از آنها شهرتشان رو به افول گذاشته، به حاشیه رفته یا این كه از شرایطی میان مایه برخوردار می شدند. دوره تازه ای می رسید با ستارگانی نو كه طی مسیری مشابه را آغاز می كردند.

اما در این میان بودند بازیگرانی كه در دوره های مختلف، شهرت خود را حفظ و همواره از شهرت یك ستاره و اعتبار بازیگری توانا برخوردار بوده اند. این حكایت با جزیی تغییرات در سینمای ایران نیز دیده می شود. مهمترین تفاوت میان آنها به خصوص سال های اخیر، كوتاه بودن زمان اوج و افول ستاره هایی است كه از راه می رسند. ستارگانی كه زود به شهرت می رسند، زود هم از گردونه خارج می شوند. در حالی كه در دیگر كشورهای دنیا بازیگرانی كه به شهرت و محبوبیت می رسند، اغلب مدت زمانی لااقل نزدیك به یك دهه را در مسیر اوج تا افول طی می كنند. در سینمای ایران این مدت چیزی در حدود دو تا سه سال بیشتر به طول نمی كشد. گاه حتی دوران افولی بدان معنا وجود ندارد و بلكه چهره های مورد نظر چنان فراموش می شوند كه گویی اصلاً در سینمای ایران حضور نداشته اند.

 سینمای ایران و كمبود بازیگر!

بدون در نظر گرفتن این فرض كه دلایل مؤثر در چهره شدن بازیگران محبوب این سال ها چه بوده است در این نوشته تأكید ما بر آن است كه بواقع چرا بازیگرانی كه سهل و آسان یا سخت و دشوار  مراحل كسب شهرت را می پیمایند، به این آسانی و سرعت اعتبار خود را از دست داده و به حاشیه می روند.

این مسأله باعث شده است كه در سینمای ایران با مشكل عجیب كمبود بازیگرانی رو به رو باشیم كه عمدتاً برای نقش های اصلی استفاده می شوند. شاید در نگاه اول این نكته عجیب بنماید. چرا كه به ظاهر سینمای ایران به لحاظ بازیگر با كمبود مواجه نیست؛ اما از آنجایی كه اكثریت قریب به اتفاق تهیه كنندگان به خصوص آنها كه در بدنه سینما مشغول به فعالیت هستند، تمایل دارند كه از بازیگران خاصی برای ایفای نقش در فیلم خود استفاده كنند. بازیگرانی كه شاید تعداد آن ها به سختی از انگشتان دو دست بگذرد.

 ستاره سازی ممنوع!

اگر نگاهی به سینمای ایران در طول سال های پس از پیروزی انقلاب بیندازیم، به نسل های مختلفی از بازیگران محبوب بر می خوریم كه گاه تفاوت میان آنها چنان بسیار است كه تغییر سلیقه و به تناسب آن از راه رسیدن چهره های تازه ای كه هیچ سنخیتی با نسل های قبلی نداشته اند، باورنكردنی می نماید.

در سال های نخست پس از پیروزی انقلاب از آنجا كه ستارگان سینمای پیش از انقلاب از ادامه فعالیت بازماندند، گروهی از بازیگران به عنوان چهره اول فیلم ها در سینمای ایران به فعالیت پرداخته و تا اندازه ای كسب شهرت كردند كه به ندرت در میان آنها می توان به چهره هایی برخورد كه با متر و معیارهای چهره های محبوب سینمایی همخوانی داشته اند. در این سال ها تعدادی از بازیگران نقش های مكمل و حتی منفی سینمای پیش از انقلاب برای مدتی امكان حضور در نقش های اصلی فیلم ها را به دست آوردند. در كنار این بازیگران، تعدادی از چهره های تئاتری یا بازیگرانی هم كه تازه به میدان آمده بودند نیز امكان حضور در نقش های نخست فیلم ها را به دست آوردند.

اما بدیهی است كه این نسل از بازیگران نمی توانند دوران چندان متداولی را پشت سر بگذارند، چرا كه نخست با روشن شدن سیاستگذاری های فرهنگی در كشور ستاره سازی با ممنوعیتی غیررسمی رو به رو شد. بنابراین عملاً این دست بازیگران كه برای كسب شهرت بیشتر نیازمند حضور در فیلم هایی ستاره محور و همچنین پشتیبانی آنها توسط مطبوعات بودند، مجال چنین مسأله ای را نیافته و به تدریج بسیاری از آنها به حاشیه رفتند. اما در این میان، اندك بازیگرانی بودند كه از شهرت و اعتباری نسبی و مداوم برخوردار شدند كه در سال های بعد نیز ادامه یافت. در اواخر دهه شصت و اوایل دهه هفتاد رفته رفته با باز شدن فضای فرهنگی تا اندازه ای از میزان محدویت هایی كه در قبال ستاره سازی وجود داشت، كاسته شد. از سوی دیگر گونه ای از فیلم ها رواج یافته و مورد توجه فیلمسازان قرار گرفت كه فی نفسه برای جذب مخاطب بیشتر نیازمند حضور بازیگرانی برخوردار از ویژگی های ستارگان سینما بوده اند.

 چرا ستاره ها زود رو به خاموشی می روند؟

در رابطه با این كه چرا چهره های كم و بیش معروف بازیگری در سینمای ایران اغلب از عمری بسیار كوتاه برخوردارند، دلایل گوناگونی می توان برشمرد كه هر یك در نوع خود می توانند سهمی در این مسأله داشته باشند.

به نظر می رسد این مسأله بیش از هر چیز ناشی از این نكته است كه بازیگران سینمای ایران اغلب پیش از آن كه شرایط و ویژگی های لازم برای نشستن در جایگاه شهرت را داشته باشند، با چنین موقعیتی رو به رو می شوند. بنابراین از آنجا كه واجد مقبولیت لازم نیستند، به همان سادگی كه اوج می گیرند، به همان سادگی نیز رو به افول می گذارند.

شاید این نكته بسیار جالب و در نوع خود بی سابقه در دیگر كشورهای صاحب سینما باشد كه یك بازیگر پیش از آن كه نخستین كارش روی پرده بیاید امكان آن را پیدا می كند كه در دو یا حتی سه فیلم ایفاگر نقش های اصلی و حتی نقش اول باشد. در واقع بازیگری كه هنوز چگونگی كارش در عرصه بازیگری و واكنش مخاطبان و اقبال او روشن نیست، در چند فیلم به ایفای نقش های اصلی می پردازد. جالب این كه وقتی فیلم های او روی پرده می آیند، با این واقعیت رو به رو می شویم كه نه بازیگر مورد نظر واجد ویژگی های سمپاتیك مورد نیاز برای یك بازیگر مطرح است ونه این كه اصلاً می توان شاخصه یا توانایی خاصی در چگونگی كار او مشاهده كرد.

حتی اگر بازیگرانی آنقدر خوش شانس باشند كه پی در پی آثارشان در گیشه موفق باشد، به هر حال پس از مدت زمانی با تغییر سلیقه مخاطبان و رونق گرفتن فیلم هایی كه این بازیگران تناسبی با آنها ندارند، از گردونه حذف و به حاشیه خواهند رفت.

در واقع هر بازیگری كه ناآگاهانه در مسیر بازی در فیلم های تجاری صرف افتاده و در نقش های خاصی كلیشه شود، دیر یا زود دوران موفقیت او خاتمه یافته و به ناچار جای خود را به بازیگران دیگری می دهد. از آنجایی كه عمر فیلم های تجاری و عامه پسند تنها محدود به همان زمانی است كه تولید می شوند و از ماندگاری برخوردار نیستند، شرایط از هر جهت برای به حاشیه رفتن بازیگرانشان مهیاست.

یك تركیب متعادل

معمولاً آن بازیگرانی در دنیای سینما موفق بوده اند كه كارنامه آنها تركیبی متعادل از فیلم های موفق در ارتباط با عامه و آثاری دارای ارزش های سینمایی بوده است. فیلم های تجاری به دلیل عدم ماندگاری و ریسك شكست در گیشه نمی توانند ضامن خوبی برای بقای حرفه ای یك بازیگر باشند. از سوی دیگر فیلم های هنری نیز به دلیل محدودیت مخاطبان خود نمی توانند عامل چندان مؤثری برای دست یابی به شهرت به حساب آیند. در این میان، آن دسته از بازیگرانی موفق هستند كه با موقعیت شناسی دست به گزینش تركیبی از فیلم ها بزنند كه برخی آثاری موفق در گیشه پیش بینی شده و به لحاظ حرفه ای از كیفیت چندان پایین برخوردار نباشند و از سوی دیگر نیز با پذیرش حضور در فیلم هایی كه دارای ارزش هنری هستند به كسب اعتبار هنری بپردازند.

اگر نگاهی به كارنامه ستارگانی كه توفیقی مداوم داشته اند بیندازیم، موفق ترین چهره ها گزینه هایی بوده اند كه چنین راهی را پیموده اند. بازیگرانی همچون هدیه تهرانی، نیكی كریمی، محمدرضا فروتن در این دسته قرار می گیرند. در سال های اخیر شاهد رویكردی در میان برخی از بازیگران جوان بوده ایم كه هوشمندانه می كوشند در كنار حضور در فیلم های به اصطلاح بدنه ای سینما، نقش های كوچكی در فیلم های با ارزش هنری برعهده بگیرند، نقش هایی كه حتی برای پذیرفتن آن ها از دستمزدهای متعارف خود نیز صرف نظر می كنند.

تیرداد هروی