دین و آزادی        

            آزادی یكی از اصیل‏ترین ارزش‏های نوع بشر به شمار می‏رود ؛ به گونه‏ای كه همگان آن را می‏ستایند . فیلسوفان متافیزیك و فلاسفه‏ی علوم اجتماعی ، به ویژه حقوق و سیاست و عالمان علوم اجتماعی نیز در این زمینه سخن‏ها رانده‏اند .

با این‏كه مفهوم آزادی جزء مفاهیم بدیهی محسوب می‏شود ولی در رسیدن به آن ، گرفتار دشواری‏ها و پیچیدگی‏های فراوانی هستیم . در زمینه‏ی تعریف آزادی ، نمی‏توان تعریف روشنی از آن عرضه كرد و هر مكتب و فلسفه‏ای با توجه به پیش فرض‏های خود ، به تفسیر آن پرداخته است ؛ بر این اساس ، سوء تفاهم و اختلاف نظر در این مفهومِ انتزاعی ، فراوان به چشم می‏خورد .

شهید مطهری ، در كتاب تكامل اجتماعی انسان می‏فرماید : «آزادی یكی از بزرگ‏ترین و عالی‏ترین ارزش‏های انسان است ؛ به تعبیر دیگر ، جزء معنویات انسان است ـ معنویات انسان ، یعنی چیزهایی كه مافوق حدّ حیوانیت اوست ـ آزادی برای انسان ، ارزشی مافوق ارزش‏های مادی است . انسان‏هایی كه بویی از انسانیت برده‏اند ، حاضرند با شكم گرسنه و تن برهنه و در سخت‏ترین شرایط ، زندگی كنند ولی در اسارت یك انسان دیگر نباشند و آزاد زندگی كنند» . تاریخ اسلام و نمونه‏های فراوان سیره‏ی عملی پیشوایان دین در احتجاجات و رفتارهای اجتماعی ، مؤید این ارزش گذاری به حقیقت آزادی است .

این پدیده‏ی مهم باید از زوایای مختلف مورد بررسی قرار گیرد : نخست ، تعریف و روش شناسی تعریف آزادی و این‏كه آزادی چیست و با چه روشی این تعریف بر تعاریف دیگر رجحان دارد .

دوم ، توجه به «آزادی از» ، «آزادی در» و «آزادی برای» . بدین معنا ، باید تبیین كرد كه آدمیان باید از چه چیزهایی و در چه محدوده و قلمرویی آزاد باشند و هدف این آزادی‏ها چیست؟

سوم ، ملاك و معیار آزادی است . استاد مطهری در این باره می‏فرماید : انسان استعدادهایی برتر و بالاتر از استعدادهای حیوانی دارد . این استعدادها یا از مقوله‏ی عواطف و گرایش‏ها و تمایلات عالی انسانی است و یا از مقوله‏ی ادراك‏ها و دریافت‏ها و اندیشه‏هاست . به هر حال ، همین استعدادهای برتر ، منشأ آزادی‏های متعالی او می‏شود . در غرب ، ریشه و منشأ آزادی را تمایلات و خواهش‏های انسانی می‏دانند و آن‏جا كه از اراده‏ی انسان سخن می‏گویند ، در واقع فرقی میان تمایل و اراده قائل نمی‏شوند . از نظر فلاسفه‏ی غرب ، انسان موجودی است دارای یك سلسله خواست‏ها و می‏خواهد كه این چنین زندگی كند . همین تمایل ، منشأ آزادی عمل او خواهد بود .

چهارمین نكته‏ای كه باید بدان توجه كرد ، انواع آزادی و عدم خلط میان آن‏هاست . آزادی فلسفی یعنی اختیار در مقابل جبر كه مسئله‏ای پر چالش میان متكلمان اسلامی یعنی اشاعره ، معتزله و شیعه و نیز فیلسوفان غربی از جمله اگزیستانسیالیست‏ها و مالبرانش بوده است . آزادی فكری یعنی آزادی در تفكر و اندیشه ، آزادی عقیده . آزادی فردی و آزادی اجتماعی مانند آزادی‏های سیاسی و حقوقی . و در نهایت ، آزادی اخلاقی و عرفانی .

ما در دورانی به سر می‏بریم كه شبهات و پرسش‏های فراوانی در عرصه‏ی دین و آزادی ـ آن هم در زوایای مختلف آن ـ مطرح شده است . تقدم دین بر آزادی یا آزادی بر دین ، تنافی حاكمیت دین با آزادی ، تعارض محق بودن انسان با الزام‏ها و تكالیف دینی ، نمونه‏ای از ده‏ها پرسش و شبهه‏ی روزگار ماست.