دورنمای تولید فرش دستباف در جهان





تولید فرش دستباف در کشورهای عمده تولید کننده را میتوان متاثر از عوامل درونی و برونی این صنعت دانست
از عوامل مهم درونی صنعت فرش دستباف به اختصار می توان از موارد زیر نام برد.
1- جایگاه و ارزش فرش دستنباف از مصرف داخلی
2- اهمیت تولید قالی و قالیچه در اقتصادی ملی از نظر اشتغال، تولید ناخالص ملی و ارزی که در نتیجه صدور حاصل کشور می شود.
3- تفاوت ارزش افزوده سرانه قالیببافان نسبت به سرانه دیگر کارگران در سایر بخشهای تولیدی
4- تفاوت سطح دستمزد قالیبافان در سطح عمومی دستمزدها در کشور
5- امکانات شغلی بهتر برای قالیبافان از نظر سطح دستمزد
6- راحتی کار و تامین آتیه
7- ظرفیت موجود و قابلیت افزایش عوامل تولید از نظر نیروی انسانی متخصص و مواد اولیه مورد نیاز در داخل کشور
8- می زان کمبود مواد اولیه در داخل و هزینه وارداتی آن
9- تسهیلات یا ممنوعیتها برای واردات مواد اولیه
10- میزان تولید و واردات فرشهای ماشینی و موکت در داخل کشور و مقایسه میزان مصرف آنها با فرش دستباف
11- کشش قیمت فرشهای دستباف و سایر کلاهای رقیب و جانشین آن
12-سیاست های تهدیدی یا تشویقی در مورد صادرات فرش دستباف
در کشورهایی چون ایران، ترکیه و افغانستان و مصر که بازار داخلی فرش دستباف نسبتا وسیع است، تقاضای داخلی آن بر تولید اثر می گذارد.
ولی در کشورهایی چون هند و پاکستان و مراکش و تا حدودی چین تقاضای داخلی به علت جزئی بودن تاثیری در روند تولیدندارد همانطور که قبلاٌ نیز اشاره شد فرش دستباف در همه کشورهای تولید کننده کالای صادراتی است. درصد صادر ات فرش ایران از کل تولید در دهه 1340 بین 72 تا 84 درصد بوده است در اوایل دهه0 135 با افزایش سطح درآمدها مصرف داخلی فرش دستباف بالا رفت و نسبت فوق کاهش یافت به طوری که درصد فوق در فاصئله سالهای 1351 تا 60 بین 70 تا 32 درصد متغیر بوده است.
درصد صادرات فرش دستباف از کل تولید در کشورهای هند و پاکستان و چین و مراکش در سالهای 80 تا 1997 بین 90 تا 96 درصد بوده است هر چه درصد فوق بیشتر باشد درجه وابستگی و در نتیجه تاثیر کشور تولید کننده از بازار وارد کننده نیز افزایش می یابد.
از مهمترین عوامل برونی تاثیر گذار بر تولید فرش دستباف از موارد زیر می توان نام برد:
1- ثبت و کشش تقاضای فرش دستباف در بازارهای وارداتی و روند آن
2- وضعیت رکود و رونق اقتصادی در بازارهای عمده وارد کننده
3- میزان عرضه فرشهای بسیار مرغوبی که ارزش سرمایه گذاری دارند.
4- نرخ بهره بانکی در بازارهای خارجی
5- سیاست های تهدیدی و تشویقی در مورد واردات فرش دستباف
سطح تقاضای در بازارهای وارداتی خود تابعی استاز عواملی چند از نظیر قیمت فروش، تغییرات سطح درآمد واقعی مصرف کنندگان و کاهش و یا افزایش اهمیت فرش دستباف در گروه خریداران بالقوه آن
باید توجه داشت که به علت تفاوت بسیاری که بین قیمت فرش های دستباف و ماشینی وجود دارد این دو کا لا در بسیاری از کا لای وارد کننده کالاهای رقیب شمرده نمی شوند. چرا که خریداران فرش دستباف اغلب گروهی خاص چه از نظر مالی و چه از نظر اجتماعی می باشند که این فرش های را مثل فرش های ماشینی تنها برای احتیاجات عینی خود نمی خرند. بلکه کسب رضایت های زیبایی پرستانه و هنرمندانه و احساس نزدیکی به یک محصول طبیعی از خلاقیت انسان از این خرید است.
از آنجا که فرش های دستباف در اکثر کشورهای وارد کننده جزء اقلام لوکس و تجملی می باشند در بحران های اقتصادی کشورهای مزبور از اولین کالاهایی هستند که وارداتشان کاهش یافته یا قطع شده و یا حقوق و عوارض کمرکیشان افزایش یافته است
برخی از خریداران خارجی فرش های دستباف مرغوب را به عنوان کالاهایی با قیمت فزاینده می خرند تا کار سپرده بانکی را برای آنها انجام دهد.
میزان عرضه چنین فرشهایی و همین طور تفاوت نرخ بهره بانکی با میزان افزایش قیمت فرش از عوامل تعیین کننده این گونه کالاها است.
سیاست های تشویقی در مورد فرش دستباف که گاه به صورت تعرفه های ترجیهی برای این کالا بر حسب موافقت نامه های بین کشورها برقرار می شود از جمله عوامل فزاینده وا ردات با قیمت های نسبی پایین تر است نظام تعرفه ترجیهی بازار مشترک اروپا از جمله این سیاست هاست کشورهایی که از نظام تعرفه ترجیهی بازار فوق و یا دیگر کشورها سود نمی برند در حقیقت با تعرفه های گمرکی بیشتر فرش خود روبروهستند . که عواملی محدود کننده در صادرات آنها است.
در حال حاضر رکود اقتصادی حاکم بر جهان و تورم فزاینده که باعث کاهش درآمدهای حقیقی گشته و نرخ بالای بهره بانکی در بازارهای خارجی عواملی در جهت کاهش تقاضای جهانی فرش هستند. طرح ها پس از رفع این عوارض است که تولید می تواند رونقی دوباره گیرد.

تاریخچه پاكستان
كشور پاكستان با مساحتی معادل 373/366 مایل مربع در جنوب آسیای مركزی واقع است و محدود است از شمال به چین و افغانستان ،از مغرب به ایران ،از جنوب به اقیانوس هند و از شرق به هندوستان ،پایتخت آن اسلام آباد می باشد و رود بزرگ سند بخش عظیمی از این كشور را از شمال تا غرب آبیاری می نماید در حاشیه اقیانوس هند و نیز در اطراف این رود بزرگ و دامنه های ارتفاعات شمالی زمینه مستعدی برای كشاورزی ایجاد شده كه در آنها محصولات متعددی به دست می آید كه از آن جمله برنج ، چای و پنبه است .
در كوهپایه های پاكستان دامداری رواج خوبی دارد و در مناطق غربی آن پرورش شتر و بز نیز معمول است .
به لحاظ فرهنگی مردم پاكستان اكثراً مسلمان هستند و اقلیت های برهمائی ،بودائی و مسیحی نیز به طور محدود در بعضی نقاط زندگی می كنند ،به لحاظ معیشتی اغلب مردم پاكستان به كشاورزی و دامداری اشتغال دارند و پرداختنم به صنایع دستی از جمله نساجی و قالیبافی به ویژه در روستاها رواج همگانی دارد . به لحاظ تاریخی آثار پنج هزار ساله تمدن هند در قسمت علیای دره سند پیدا شده كه سابقه تمدنی پاكستان را نیز حكایت می كند .
پاكستان تا قبل از 1947 متعلق به كشور هند و قبل ازآن بخشی متعلق به ایران بوده است .
اما مبارزات استقلال طلبانه مسلمان هندی در زمان استعمار انگلستان در هند منجر به تأسیس كشور پاكستان می گرددد كه ابتدا دارای دو بخش شرقی( بنگلادش فعلی) و غربی(پاكستان فعلی) بوده است اما از حدود 30 سال پیش به این طرف این دو كشور به عنوان دو كشور مستقل از هم جدا شده اند .
تولید و صادرات فرش دستباف در پاكستان
الف‌ـ تولید
1ـ مقدمه
فرشبافی در پاكستان، صنعت جدیدی نیست، از لحاظ تاریخی، برخی از ایالات چادرنشین در مغرب و شمال غربی پاكستان به فرشبافی اشتغال داشته و این حرفه را از ایام باستان تاكنون ارائه داده‌اند. در دورة فرمانروائی مغولان بر این منطقه از قرن شانزدهم تا نوزدهم و بویژه در زمان سلطنت اكبرشاه (از 1556 تا 1605 میلادی) فرشبافی از تحرك بیشتری برخوردار شد. اكبرشاه تعدادی از قالیبافان ماهر ایرانی را برای توسعة هر چه بیشتر این صنعت به ولایت خود آورد. اولین كارگاههای قالیبافی به سبك جدید در ایالت پنجاب دایر شد. از آنجا كه این صنعت قویا برای ادامه حیات خود به تشویق و حمایت حكام و امرای محلی نیاز داشت بموازات انشعاب اگرا و دهلی بعنوان مقر حكمرانی فرشبافی در این مناطق رونق گرفت. بعدها در سایر نقاط پاكستان، این حرفه عمومیت یافت.
در این تجدید حیات صنعت فرشبافی در پاكستان از سال 1947 به بعد آغاز می‌شود. زیرا بعد از متنوع شدن پاكستان از شبه قاره هند قالیبافان كه اكثراً مسلمان بودند، به پاكستان كوچ كردند. ظرف سی‌سال اخیر قالیبافی در پاكستان بسیار پیشرفت كرده است. تقریباً همه قالیهای تولیدی این كشور بخارج صادر می‌شود و صنعت فرشبافی در تأمین ارز برای پاكستان از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است.

2ـ گستردگی صنعت فرش
از آنجا كه تعداد زیادی از كارگاههای قالیبافی بطور غیر رسمی فعالیت می‌كنند و محدودة فعالیت آنها تمام كشور را در بر می‌گیرد هیچ نوع آمار و اطلاعات دقیقی در مورد درجه بزرگی یا كوچكی این صنعت در دست نیست. بر طبق برآوردهای غیر رسمی تعداد دارهای قالی در پاكستان حدود 300 هزار و افراد شاغل در بافت فرش و صنایع جنبی و داد و ستد آن یك میلیون نفر است. بطوریكه تخمین زده می‌شود، درآمد حاصل از صدور فرش 5/12 درصد كل درآمدهای صادراتی پاكستان را تشكیل می‌دهد.
3ـ رشد تولید
پاكستان، پس از ایران و هندوستان، سومین كشور بزرگ تولید كننده فرش است. در سال 78/1977 در این كشور بیش از 2 میلیون متر مربع فرش بافته شده است كه تقریباً همه آن به صادرات اختصاص یافته است.
از سال 68/1967 ظرفیت این صنعت از افزایش قابل ملاحظه‌ای برخوردار شده است. بطوریكه جدول زیر نشان می‌دهد میانگین رشد تولید طی سالهای 69/1968 و 78/1977 حدود 8/22 درصد بوده است.

(جدول شماره یك)
تولید قالی و قالیچه در پاكستان طی سالهای 78/1977
68/1967
سال تولید درصد رشد تولید
68/1967 8/324 -
69/1968 6/278 2/14-
70/1969 4/464 7/66
71/1970 3/487 9/4
72/1971 1/787 5/61
73/1972 3/966 7/22
74/1973 3/1272 7/31
75/1974 4/1335 9/4
76/1975 9/1741 4/30
77/1976 0/1858 7/6
78/1977 3/2090 5/12

4ـ مناطق تولید
نشریه فرش دستباف پاكستان كه در سال 1979 توسط دفتر توسعه صادرات پاكستان منتشر شده است مشخصات 54 شهر و روستای كشور را كه در آنها قالی و قالیچه بافته می‌شود درج كرده است. تعداد كارگاههای مجهز و متشكل قالیبافی بسیار معدود است. بیشتر قالیها در خانوارهای روستائی یا در شهرك‌هائی كه در ناحیة لاهور ـ لیلاپور و مولتان ـ در شمال ایالت سند ـ قرار دارند بافته می‌شود. خانواده‌های روستائی به هنر فرشبافی به عنوان حرفه‌ای كه می‌توانند برای آنها منبع كسب درآمد اضافی باشد نگاه می‌كنند. قبایل و ایلات چادرنشین نیز بنوبه خود تولید كنندة انواع خاصی از فرش هستند. هیچگونه آماری در مورد میزان تولید فرش ایلاتی در پاكستان وجود ندارد. فقط می‌توان گفت كه حجم تولید فرش در ایلات و قبایل چادرنشین ـ در مقام مقایسه با كل تولید ـ واحد اهمیت نیست.



بمرور زمان، برخی از مناطق پاكستان، در بافت انواع خاصی از فرش كه تولید آنها بمقیاس وسیع و كیفت آنها بطور نسبی مرغوب است مهارت كسب كرده‌اند. مناطق فیصل آباد، گجران والا، و شخون پورا عمدتاً فرشهای ایرانی 18/16 گره (در هر اینچ مربع) و نواحی مولتان ، مظفر گره و درة فازی خان، كلاً قالیهای سبك ایرانی 16/14 گره می‌بافند.
در مناطق لاهو، میالكوت، بهاوالپور، و فیصل آباد قالیهای سبك مرو و بخارا بافته می‌شود.
بطوریكه برآورد شده است ایالت پنجاب به تنهایی 75 درصد فرشهای پاكستان را تولید می‌كند.

5ـ عوامل تولید
در این مبحث رشد بالقوه صنعت فرش پاكستان مورد بررسی قرار می‌گیرد.
(الف) سرمایه
ویژگی این صنعت طوریست كه نیاز به سرمایه‌گذاری هنگفت در ماشین‌آلات و ساختمان ندارد. یك دستگاه دار قالیبافی كه معمولاً از چوب ساخته شده است حدوداً 250 دلار ارزش دارد. ابزارهائی كه برای بافتن و تكمیل قالی مورد نیازند بسیار ساده هستند و تهیة آنها هزینة زیادی در بر ندارد. از آنجا كه قالیبافی یك صنعت روستائی است تأمین نیازهای سرمایه‌ای آن در هر روستائی بسادگی امكان‌پذیر است.
(ب) كار
قالیبافی یك صنعت كاربر است. با توجه به پائین بودن سطح اشتغال در روستاها و بالا بودن تعداد بیكاران این صنعت بطور قابل ملاحظه‌ای برای گسترش آماده است.
به همین دلیل دولت‌های محلی برای تأمین نیروی كار ماهر و متبحر به ایجاد مراكز كارآموزی مبادرت كرده‌اند. برای مثال در ایالت سند 42 مركز آموزش فرش دایر شده است كه حدود 20 مركز آن منحصراً به دختران فرشبافی یاد می‌دهد. در هر مركز حدود 20 نفر كارآموز ـ در آن واحد به فراگیری مشغولند.
در ایالت پنجاب بنگاه صنایع كوچك وابسته به دولت ـ 77 مركز كارآموزی فرش را كه 5 مركز آن اختصاص به تعلیم دختران دارد اداره می‌كند، بر اساس طرحی كه تهیه شده است بیش از 10 مركز دیگر ایجاد خواهد شد. بطور كلی در مراكز كارآموزی فرش پاكستان 2300 نوآموز به فراگیری مشغول هستند. سن كارآموزان بین 12 تا 15 سال است. مهارت در فرشبافی تا حدود زیادی به نرمی انگشتان دست بستگی دارد. لذا سنین مزبور برای فراگیری این حرفه كاملاً مناسب است. معمولاً پس از یكسال كارآموزی، افراد بعنوان شاگرد در واحدهای فرشبافی بكار مشغول می‌شوند یا اینكه در خانة خود بعنوان دستیار بافنده فعالیت می‌كنند. به كارگران خردسال معمولاً دستمزدی پرداخت نمی‌شود. بلكه این افراد تحت تصدی والدین خود فرشبافی می‌كنند. در سایر موارد دستمزد مساوی در برابر كار مساوی به بافندگان خردسال داده نمی‌شود.

نسخه قابل چاپ
ج) مواد خام
پنبه: در صنعت فرشبافی پاكستان برای تار پود فرشها از نخ پنبه استفاده می‌شود. از آنجا كه پاكستان از تولید كنندگان، عمده پنبه است عرضه این محصول بیش از تقاضای داخلی است.
پشم: میزان تولید پشم خام، سالانه به 19000 تن بالغ می‌شود. ظرفیت دستگاههای پشم ریسی پاكستان در سال به 18000 تن می‌رسد. نیازهای صنعت فرشبافی پاكستان در سال 81/1980 (برای تولید 4/2 میلیون متر مربع فرش) حدود 8640 تن پشم برآورد شده است. وزن هر متر مربع فرش 6/3 كیلوگرم در نظر گرفته شده است.
پشم تولید شده در پاكستان همة مشخصات لازم را برای بافت فرش مرغوب در بر دارد (بخوبی ریسیده می‌شود، رنگ پذیر است، قابلیت كشش دارد، در برابر فشار و تغییرات فیزیكی مقاوم است). معذاك فرشبافان پاكستانی غالباً پشم وارداتی مصرف می‌كنند. زیرا هم نرم‌تر است هم درخشندگی خاصی (مانند ابریشم) به فرش تكمیل شده می‌دهد. وارد كنندگان پشم، به آسانی می‌توانند اجازه ورود این كالا را بدست آورند.

مواد رنگی و شیمیائی:
رنگ و مواد شیمیائی مورد نیاز صنعت فرشبافی بمقادیر زیاد در پاكستان قابل تهیه است.
پرداختن و تكمیل كردن:
بسیاری از صادركنندگان پاكستانی تسهیلاتی برای شستشوی قالیها و كوتاه كردن پشمها و رفوگری دارند. صادركنندگان این كشور از تكنیك‌های ویژه‌ای، بكمك مواد شیمیائی برای شستن فرشها استفاده می‌كنند كه درخشندگی و یكدستی خاصی به فرش می‌دهد. اما باید متذكر شد كه استفاده از مواد شیمیائی برای شستشوی فرش ممكن است كه از دوام و طول عمر آن بكاهد. اما فروشندگان پاكستانی احساس می‌كنند كه خوش‌نما كردن قالی و خوب جلوه دادن آن در برابر مشتری به كاهش طول عمر آن میارزد.
6ـ كالا
(الف) طرح
بنظر می‌رسد كه مهم‌ترین نقطه ضعف فرش پاكستانی فقدان ابتكار در طراحی باشد. بندرت طرح‌های جدید در قالبهای بافت این كشور مشاهده می‌شود. زیرا توجه ناچیزی به خلاقیت در طراحی معطوف شده است. هر طرح یا موضوع ابتكار جدید بزودی مورد تقلید دیگران قرار می‌گیرد. و اگر نگوئیم كه از شكل اولیه منحرف می‌شود بصورت متنذلی در می‌آید.
پاكستانیها، مانند هندیها و مصریها، در تقلید از فرشهای ایرانی و افغانی شهرت زیادی كسب كرده‌اند. معذالك برخی از كارشناسان فرش معتقدند كه طرحهای پاكستانی تقلید محض نیست بلكه بافندگان این كشور از طرح‌های تركمن و قفقازی الهام می‌گیرند. چند نوع طرح پاكستانی نیز وجود دارد كه از آن جمله می‌توان به طرح پروانه و
jaldar در سبك‌های هندسی اشاره كرد. همچنین در فرشهای گلدار، طرحهای Mall Riad, Jhoonar قابل ذكرند.


به هر حال، چون طرح قالی را در نهایت امر خریدار تعیین می‌كند امكان آفرینندگی و خلاقیت بیشتری موجود است. تاكنون قسمت اعظم فرشهای تولیدی پاكستان تقلیدی از فرشهای تركمن و ایرانی بوده‌اند. حتی در نام‌گذاری این تقلید رعایت شده است. برای نمونه چند مثال ذكر می‌شود:
(جدول شماره 2)
نوع طرحهائی كه بیشتر مورد تقلید قرار گرفته‌اند.
طرح‌های تركمنی طرح‌های ایرانی
بخارائی مشهد
مروی كاشان
سالر قم
هات چلو یزد
یامود اردبیل
قفقازی (قزاقی) تبریز
تهران
اصفهان
كرمان

در طی 50 سال گذشته اكثر طرحهای مورد استفاده بافندگان پاكستانی به جز موارد محدود متأثر از طرحهای كاملاًُ ایرانی است و آنان در تقلید از طرحهای فرش ایرانی بیش از بافندگان هندی فعالیت داشته اند . در واقع بسیاری از طراحان هندی سعی در دخالت شیوه های هندی در طرحهای فرش نموده و شاید در برخی موارد به موفقیت هایی نیز رسیده باشند ، اما طراحان و بافندگان پاكستانی در واقع تابع بی چون و چرای فرشهای ایرانی بوده اند .
طرحهای اصفهان ، كاشان و كرمان در انواع افشان ،لچك ترنج ، شاه عباسی و همچنین طرح معروف سبزیكار كرمان بسیارمورد توجه بافندگان پاكستانی بوده است .

(ب) بافت (گره‌زنی)
در پاكستان، برای گره‌زدن قالی عمدتاً از روشهای مرسوم در ایران پیروی می‌كنند و فقط معدودی از قالیبافان بسبك تركها گره‌جفتی می‌زنند. گره‌زنی واحد اهمیت زیادیست و تعداد گره‌ها در هر واحد سطح شاخص مهمی برای قضاوت در مورد كیفیت فرش بشمار می‌رود. در جدذول زیر تعداد گره‌هائی كه در فرشهای طرح تركمن و ایرانی در پاكستان زده می‌شود مشخص شده است.
(جدول شماره 3)
طرح‌های تركمنی طرح‌های ایرانی
تركیب (تعداد گره‌های در اینچ‌مربع) تعداد گره‌ها در متر مربع تركیب‌تعداد گره‌ها در اینچ مربع تعداد گره‌ها در متر مربع
20*10 310000 15*13 302250
20*11 341000 14*16 347200
22*11 375000 16*18 446400
24*12 446400 22*20 558000
26*13 523900 22*20 682000
24*22 818400
مأخذ: اطلاعات تهیه شده توسط بازرگانان و دفتر توسعه صادرات پاكستان


(ج) اندازه‌ها
با وجود اینكه بمرور زمان و بطور سنتی برخی از اندازه‌ها (طول و عرض فرش) بعنوان استاندارد شناخته می‌شوند. عملاً هیچ معیاری كه ابعاد فرش را بصورت استاندارد در آورد وجود ندارد. روش معمول در تجارت آنست كه قیمت فرش را بر اساس متراژ آن پرداخت نمایند.
در جدول زیر برخی از اندازه‌های استاندارد فرش پاكستان مشخص شده است.
(جدول شماره 4)
طول و عرض بر حسب «فوت» طول و عرض بر حسب «متر»
3*2 91/0*61/0
4*6/2 21/1*70/0
5*3 52/1*91/0
6*4 83/1*22/1
7*6/4 13/2*37/1
8*5 42/2*52/1
9*6 74/2*83/1
10*7 05/3*13/2
11*8 35/3*44/2
12*9 66/3*74/2
14*10 27/4*05/3
15*12 57/4*66/3
مأخذ: اطلاعات بدست آمده از تجارت
صادركنندگان پاكستانی ادعا می‌كنند كه قادرند فرش دلخواه مشتری را در هر رنگ یا طرحی ببافند و به وی تحویل دهند.
پاكستان توانائی قابل ملاحظه‌ای برای توسعه تولید صنعت فرشبافی خود دارد. اما افزایش صادرات فرش این كشور به عوامل متعددی بستگی دارد. مهمترین عامل آنست كه تولید كنندگان بتوانند فرشها را با مشخصات دلخواه مشتری تهیه كنند و قیمتی روی آن بگذارد كه بازار از عهدة پرداخت آن برآید. همچنین باید مقادیر عرضه شده ببازار با قابلیت كشش بازار مطابقت داشته باشد. نباید فراموش كرد كه سایر كشورها ـ بویژه ـ هندوستان مصر و اخیراً چین در حال حاضر به تقلید طرحهای ایرانی مشغولند. موفقیت آتی پاكستان در امر صادرات فرش بستگی به این دارد كه بتواند فرش مرغوب با قیمت قابل رقابت عرضه كند. چنانچه مسأله فوق مورد توجه قرار گیرد پاكستان قادر خواهد بود كه به هدفهای صادراتی سال 81/1980 خود دست یابد. (این هدفها عبارتند از صدور 4/2 میلیون متر مربع فرش به ارزش 9/249 میلیون دلار كه از نظر وزن بترتیب 7/7% و 7/18% نسبت به صادرات سال 80/1979 افزایش نشان می‌دهد.)
7ـ هزینه تولید و قیمت‌ها
بدون بررسی مسأله هزینه تولید، هر قضاوتی كه راجع به قابلیت رقابت تولید كننده بعمل آید، كامل نخواهد بدلایلی كه قابل توجیه است، تولید كنندگان و صادر كنندگان فرش دربارة هزینه تولید و میزان سود خود با احتیاط سخن می‌گویند (و یا حقایق را كتمان می‌كنند). ارقام مذكور در جدول زیر كه از مذاكرات انجام شده بین تولید كنندگان و تجار اخذ شده است می‌تواند تصویر تقریباً درستی از هزینه‌های تولید فرش در پاكستان ارائه نماید:
(جدول شماره 5)
اندازه:‌6*4 برآورد هزینه تولید یك قطعه فرش طرح بخارا در پاكستان
تعداد گره‌ها در هر اینچ مربع 20*10
واحد: روپیه پاكستان
عوامل تشكیل‌دهندة هزینه چنانچه پشم وارداتی‌مصرف شود. چنانچه پشم داخی مصرف شود.
پشم 2 كلاف (هریك بوزن 5/4 كیلوگرم) 800 700
كار(حداقل 720 روپیه، حداكثر 1080درصد: متوسط 900 900
پنبه 100 100
جمع كل 120 120
هزینه تمام شده هر فوت مربع فرش 80 روپیه 76 روپیه
مأخذ: اطلاعات اخذ شده از تولید كنندگان (هر دلار معادل 9/9 روپیه پاكستانی)
به ارقام فوق باید حق كمیسیون (كارمزد) پرداخت شده به دلال یا واسطه‌ای كه فرش را در اختیار صادر كننده قرار می‌دهد و معمولاً بین 10 تا 15% است افزوده شود. قیمت تمام شدة فرش برای صادر كنندة پاكستانی هر فوت مربع 90 روپیه یا هر متر مربع 85/97 دلار است.
(جدول شماره 6)
برآورد هزینه تولید یك قطعه فرش طرح ایرانی در پاكستان
اندازه: 7*5/4 فوت واحد: روپیه پاكستان
عوامل تشكیل دهنده هزینه فرش پشمی
16*14 گره در اینچ مربع فرش پشمی
18*16 گره در اینچ مربع
پشم‌وارداتی پشم داخلی پشیم‌وارداتی پشم داخلی
پشم 5/4 تا كلاف 1700 1500 2000 1800
كار 2900 2900 3300 3300
پنبه 100 100 100 100
هزینه‌های تكمیلی 252 252 252 252
جمع 4952 4752 5652 5452
اضافه‌می‌شود15%كارمزد 743 713 848 818
كل هزینه 5695 5465 6500 6270
هزینه هر فوت مربع 181 174 206 199
هزینه تولید هر متر مربع (بر حسب دلار آمریكا) 197 189 224 216
مأخذ: اطلاعات اخذ شده از تولید كنندگان
هزینه کارگر برای بافت فشر طرح های ایرانی گرانتر از سایر فرشهاست زیرا کارگران قالیباف در مواردی که بخواهند کار خوب ارائه نمایند بخصوص در مورد فرشهای ظریف پاداش در یافت می کنند به مبلغ آن به 2 دلار در فوت مربع می رسد.
(جدول شماره 7)
قیمت CIF فرش پاکستانی در اروپا
واحد دلار آمریکا
نوع فرش تعداد گره ها قیمت هر متر مربع
طرح بخارایی 20*10 110 تا 112
طرح بخارائی 24*12 و 22*11 115 تا 118
طرح ایرانی 16*14 190 تا 200
ماخذ اطلاعات بدست آمده از تجارت
قیمت های ارائه شده در جدول فوق تا اندازه های 5/4*7 فوت (5/31) فوت مربع یا 93/2 متر مربع) می تواند ملاک محاسبه قرار گیرد فرش های بزرگتر قیمت های بیشتری دارند زیرا سرمایه ای که صرف یافتن آنها شده است برای مدت طولانی تری راکد می ماند. فرشهای ظریفت بافت را دانه ای می فروشند متراژ در این مورد دخالتی ندارد از آنجا که همه صادر کنندگان موظفند کالاهای خود را بیمه کنند قیمت ها همیشه شامل حق بیمه نیز هستند. مگر در مواردی که خریدار هزینه بیمه را بپردازد.
حضور فرش های افغانی در صنعت فرش پاكستان كمك بزرگی به تثبیت موقعیت پاكستان در بازار جهانی كرد . صنعت فرش پاكستان در این اواخر قدرتش و در بازارهای جهانی از دست داده بود و از جمله دلایل این امر ، عدم وجود حركتهای جدید در زمینه طرح و رنگ و همچنین تنوع كم محصولات بوده است .
صنعت فرش پاكستان ساختار بسیار مشخصی دارد .پویندگان تأثیر كمی بر تولید فرش درمناطق روستایی دارند به همین دلیل پاكستان نمی تواند مانند چین یا هند ، برای تولید فرش، یك برنامه ریزی منطم داشته باشند .اكنون صنعت فرش پاكستان با ایحاد تحول وتكامل درفرشهای افغانی دست به نوآوری زده است . بزرگترین عامل این موفقیت این واقعیت بود كه تعداد زیادی از بافندگان آموزش دیده افغانی كه می توانستند برنامه ای تنظیم شده برای تولید را به اجرا در اورند در اختیار صنعت فرش قرار گرفتند . علاوه بر این دستمزد كارگران افغانی در مقایسه با بافندگان پاكستانی كمتر است والبته تأثیر تقاضای رز افزون كشورهای خارجی برای خرید این فرشهای سبك جدید را نباید نادیده گرفت .
طبق آمارها در سال 1995 و دهه قبل از آن بیشترین صادرات فرش پاكستان به آلمان بوده و فرانسه ،ایتالیا ،انگلستان پس از آن قرار دارند . در سالهای 93 تا 95 ـ 6 تا 7 درصد بازار آمریكا را در اختیار داشته و به ترتیب 2/47 ،9/49 ،1/54 میلیون دلار جذب كرده است . در حالیكه كل صادرات پاكستان در این سالها به ترتیب 151 میلیون دلار ،198 میلیون دلار و 23 میلیون دلار بوده است كه این امر جایگاه رفیع صادرات فرش در كل صادرات پاكستان را نشان میدهد .
میزان صادرات فرش در طی سالهای 93 تا 94 ،2 میلیون و 759 هزار و 933 مترمربع و سال بعد 3 میلیون و 855 هزار و 457 متر مربع كه نشانگر روند صعودی صادرات وتولید فرش در پاكستان می باشد .
لازم به ذكر است كه در سال 1979 ، 5/12 درصد كل در بافتهای صادراتی پاكستان مربوط به فرش بوده است در حال حاضر فرانسه یكی از وارد كنندگان اصلی فرش پاكستان است . پاكستان به عنوان اولین كشور تولید كننده و صادر كننده فرشهای 500 گره و بالاتر از آن است گه 80 درصد محصولات فرش پاكستان را تشكیل می دهد . لازم به ذكر است كه بخش عمده طرحهای صادراتی ،طرح ایرانی و طرح بخارائی است .




منابع و مآخذ :

1.سایت www.rugart.org
2.سایت www.carpetour.com
3.کتاب بازارهای جهانی فرش دستباف
از: موسسه مطالعات و پژوهشهای وزارت بازرگانی
1368
4. گزارشی درباره تولید و صادرات فرش دستباف در پاکستان
از: مدیریت طرح ، برنامه ، اطلاعات و اسناد
بهمن ماه 1361 تهران - ایران
5. سایت های مربوط به فروش فرش در پاکستان
6. سایت آفتاب
7. جزوات جغرافیای فرش آقای چیت سازیان از اساتید دانشگاه کاشان
8. The world of carpet
9. گیتا شناسی مولف : عباس جعفری