سئوال فوق نقل قول و سخن مستمر ناباوران رستاخیز آخرت است كه قرآن در آیات ۴۷ و ۴۸ سوره ‌واقعه(و نیز در موارد دیگری) بیان‌كرده و با هشداری بیداركننده به‌گمراهان تكذیب‌كننده، دلایل روشنگری را برای درك و فهم پدیده رستاخیز ارائه داده است.

آیات ۵۷ تا ۷۴ همین سوره در صدد پاسخگوئی به پرسشی است كه در فوق به آن اشاره گردید. خداوند پاسخ به منكران را با طرح سئوالاتی از خودشان در چهار زمینه مختلف، از ساده‌ترین عناصری كه هر كس در هر سن و سال و با هر سطح سواد و دانش با آن آشنائی دارد، یعنی: نطفه (در رحم)، دانه (در خاك)، آب (آشامیدنی) و آتش (گرما بخش) آغاز كرده است تا اندیشه آنان را بر انگیزد و به باور نسبت به زنده شدن مجدد هدایتشان نماید.

چهار سئوال مورد نظر، چهار پدیده را، كه پیدایش آنها محصول و نتیجه یك سلسله فعل و انفعالات و تغییر و تحولاتی گسترده در طبیعت است، مطرح می‌سازد تا ذهن خواننده را متوجه سیر تكامل و جریان رو به رشد مستمری نماید كه جز طبق یك مشّیت و طرح هوشمندانه (Intelligent Design) نمی‌تواند به وجود آمده باشد و پروردگار كه این نظامات حیرت‌آور را در طبیعت برقرار كرده، منزه از آن است كه بیهوده و عبث آفریده و حیاتی را كه از خاك آغاز كرده، با مرگ ما پرونده‌اش را خاتمه دهد و عملكرد نیك و بد آدمیان تفاوتی در سرنوشت آنان نداشته باشد!

در مجموعه آیات فوق‌الذكر، كه برای فهم آسان‌تر بصورت جدول (پیوست) به نظم درآمده است و بصورت نموداری ارتباط آیات را با یكدیگر نشان می‌دهد، چهار بار جمله سئوالی: "آیا هرگز (با تأمل و اندیشه) در ...نگریسته‌اید؟!" (افرایتم...؟) تكرار شده و چهار بار پرسش مقایسه‌ای: آیا شما اینكار‌ها را كرده‌اید؟ یا ما؟! (ءَانتم...ام نحن) برای انگیختن اندیشه‌های انكاركننده، به دنبال آن آمده‌است. و پس از آن توضیحاتی برای پاسخ تفصیلی‌تر به پرسش‌های چهارگانه، كه تماماً برای درك و فهم رستاخیز است، اضافه شده است. نگاه كنید به جدول زیر.

در مورد موضوعات ردیف۱ و ۲، یعنی آفرینش آدمی از نطفه و آفرینش گیاهان از دانه، در مباحث پیشین به قدر كافی سخن گفتیم و ضرورتی برای تكرار ندارد. امّا درباره دو عنصر آب و آتش جا دارد تأملی بیشتر نمائیم..

الف) آب شیرین

كم و بیش همگان می‌دانند كه در روی زمین دو سیستم آب وجود دارد؛ آبهای اقیانوس‌ها و دریا‌ها، كه همواره شور و تلخ است و آب‌های رودخانه‌ها، چاه‌ها و قنوات، كه همواره شیرین و مطبوع است. امّا بیشتر مردم به این امر شگفت‌انگیز بی‌توجه هستند كه چگونه این دو سیستم، كه دائماً در حال اختلاط با یكدیگر هستند، مشخصات خود را حفظ می‌كنند!! همه میدانیم كه آب شیرین رودخانه از بارانِ حاصل از تبخیر آب تلخ و شور دریاها به وجود می‌آید و دریاها نیز با وجود میلیاردها سال مخلوط شدن با آب شیرین رودخانه‌ها، همچنان تلخ و گزنده باقی مانده است.

قرآن در چندین آیه این نعمت دوگانه را، كه از هر دو ماهی صید می‌كنیم و مروارید استخراج می‌نمائیم، برای ما تبیین كرده است تا در آیات و شگفتی‌های این سیستم كه دلالت بر تقدیر و تدبیر الهی می‌كند اندیشه كنیم. (۱)

آیات ۶۸ تا ۷۰ سوره واقعه نیز، از این مكانیسم بعنوان نشانه دیگری برای اثبات رستاخیز استفاده كرده است تا هدفداری پدیده‌ها و باطل و بیهوده نبودن جریانات خلقت را نشان دهد. می‌گوید:

أَفَرَأَیْتُمُ الْمَاء الَّذِی تَشْرَبُونَ أَأَنتُمْ أَنزَلْتُمُوهُ مِنَ الْمُزْنِ أَمْ نَحْنُ الْمُنزِلُونَ
لَوْ نَشَاء جَعَلْنَاهُ أُجَاجًا فَلَوْلَا تَشْكُرُونَ

آیا تا كنون به آب شیرین و گوارائی كه می‌نوشید دقت نظر كرده‌اید؟ ... آیا شما این آب را (طی سلسله مراتب شكل‌گیری) از ابر فرو می‌بارید، یا ما دائماً در چنین كاری هستیم؟ اگر در نظام و مشیت و مقدرات ما این آب (همچون آب دریاها- منشاً آن) تلخ بود، چه می‌كردید؟ پس چرا شكر این نعمت آشكار را نمی‌گذارید؟

ب) آتش

در چهارمین قسمت این مجموعه به فرآیند فروزش آتش اشاره می‌كند، چیزی كه دائماً آنرا مشاهده می‌كنیم ولی به ندرت درباره آن اندیشه می‌كنیم.

می‌دانیم كه انرژی حرارتیِ تراكم یافته در هیزمی كه آنرا می‌سوزانیم، به تدریج در طول دهها یا صدها سال در اثر فعل و انفعال و تبادل اكسیژن و كربن میان خورشید و درختان (طبق مكانیسم فتوسنتز) فراهم شده است. در واقع ما محصول تبادل حرارت تدریجی دهها سال یك درخت را یك ساعته در بخاری هیزمی خود می‌سوزانیم و لحظه‌ای نمی‌اندیشیم چه كسی این حرارت را برای ما ذخیره كرده است و چگونه عوامل متعدد و پیچیده‌ای با همكاری و هماهنگی، چنین پدیده‌ای را موجب شده‌اند!

آیات ۷۱ تا ۷۳ این سوره، پدیده آتش را نیز، همچون سرنوشت انسانها، محصول كاری طولانی و نتیجه تلاش و تبادل‌های یك عمر می‌شمارد و ما را به مشابهت‌‌های میان پدیده رستاخیز و پدیده تبدیل و تحویل انرژی‌ها دعوت می‌كند.

أَفَرَأَیْتُمُ النَّارَ الَّتِی تُورُونَ أَأَنتُمْ أَنشَأْتُمْ شَجَرَتَهَا أَمْ نَحْنُ الْمُنشِؤُونَ
نَحْنُ جَعَلْنَاهَا تَذْكِرَةً وَمَتَاعًا لِّلْمُقْوِینَ

"آیا به آتشی كه بر می افروزید، توجه كرده‌اید؟ آیا شما درخت آن را پدید آورده‌اید یا ما پدید آورنده‌ایم؟ این مائیم كه (نور ناشی از آتش) درخت را وسیله یادآوری و (انرژی حرارتی) آنرا وسیله برخورداری نیازمندان قرار داده‌ایم".

پیدایش آتش از درخت تر، تضاد آب و آتش را تداعی می‌كند. آیا حیرت‌آور نیست كه چگونه خداوند از دل سبزه‌ها سرخی را در می‌آورد؟ این نكته را قرآن بار دیگر تكرار كرده است (و البته باز هم در اثبات رستاخیز):

وَضَرَبَ لَنَا مَثَلًا وَنَسِیَ خَلْقَهُ قَالَ مَنْ یُحْیِی الْعِظَامَ وَهِیَ رَمِیمٌ
قُلْ یُحْیِیهَا الَّذِی أَنشَأَهَا أَوَّلَ مَرَّةٍ وَهُوَ بِكُلِّ خَلْقٍ عَلِیمٌ
الَّذِی جَعَلَ لَكُم مِّنَ الشَّجَرِ الْأَخْضَرِ نَارًا فَإِذَا أَنتُم مِّنْهُ تُوقِدُونَ
أَوَلَیْسَ الَّذِی خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ بِقَادِرٍ عَلَى أَنْ یَخْلُقَ مِثْلَهُم بَلَى وَهُوَ الْخَلَّاقُ الْعَلِیمُ (یاسین ۷۸ تا ۸۱)

– "برای ما مثلی زد و آفرینش خویش را از یاد برد؛ گفت: استخوانهای پوسیده را چه كسی قادر است حیات بخشد؟ بگو: همان كسی كه اول بار آن را پدید آورده است، زنده‌اش می‌كند؛ و او به هر آفرینشی داناست. همان خدائی كه برای شما از درخت سبز آتش پدید آورد كه خودتان از آن می‌افروزید

نحنُ خَلَقْناكُمْ فَلَوْلا تُصَدِّقونَ ۰(ماییم كه شما را آفریده‌ایم، چرا باور ندارید؟)

(۱) از جمله در: فرقان۵۳- نمل ۶۱- فاطر ۱۲- رحمن ۱۹