سقز و كردستان , saghezcity

سقز و كردستان

سقز و كردستان , saghezcity

سقز و كردستان

565نــــفــــــر
پسندیده اند
565نفر پسندیده اند
85/03/30 07:30

تـاریـخ سـقـز ( قـسـمـت اول ) تـاریـخ سـقـز ( قـسـمـت...

سقز و كردستان
تـاریـخ سـقـز ( قـسـمـت اول )
تـاریـخ سـقـز ( قـسـمـت اول )



تـعـداد 30 عکـس در قـسـمـت دوم هـمـیـن بخـش




مـقـدمـه

کـتـاب تـاریـخ و فـرهـنگ سـقـز کـردسـتان در تـاریـخ 1369 تـوسـط مـولـف و محـقـق سـقـزی عـمـر فاروقـی نـوشـته شـده اسـت طـبـق گـفـته وی ایـن کـتـاب نخـسـت به زبان کـردی بـوده و در سـال 1362 بـرای چـاپ آمـاده شـده اسـت اما بـنابـر مـشـکـلات گـوناگـون به چـاپ نـمـی رسـد پـس از چـنـد سـال وقـفـه و تـرجـمـه آن به زبان فـارسـی با کـمک دوسـتان و سـقـزیان دیگـر چـاپ و مـنـتـشـر می شـود که مـورد تـوجـه و اسـتـقـبال مـردم سـقـز قـرار گـرفـت از کـتـاب یاد شـده عـلاوه بـر قـسـمـت تـاریـخ آن که در مـورد شـهـر سـقـز می باشـد دو قـسـمـت دیگـر را نـیـز انـتـخـاب کـردم که در قـسـمـت ورزش و گـوناگـون سـایـت با عـنـوانهای تـاریـخـچـه ای از ورزش سـقـز و فـرهـنگ وهـنـر سـقـز وارد کـرده ام هـمـچـنـیـن با تـوجـه به ایـن که عکـسـهـای کـتـاب دارای کـیـفـیـت مـطـلـوبـی نـبـود با زحـمـت تـوانـسـتـم تـعـدادی از آنها را وارد سـایـت نـمـایـم که در قـسـمـت دوم هـمـیـن بخـش مـلاحـظـه مـی کـنـیـد با تـشـکـر از نـویـسـنـده کـتـاب .




تـاریـخ سـقـز

شـهـرسـتان سـقـز در اسـتان کـردسـتان ایـران واقـع شـده و بـرابـر تـقـسـیـمات کـشـوری اسـتان کـردسـتان تـنها شـامـل چـنـد شـهـر مـی باشـد در حالـی که شـهـرهایـی چـون سـلـمـاس ـ خـوی ـ ماکـو ـ حـوالـی ارومـیـه ـ اشـنـویـه ـ لاجان ـ نـقـده ـ پـیـرانـشـهـر ـ سـردشـت ـ مـهـاباد ـ بـوکان ـ کـرمانـشـاه ـ روانـسـر ـ پـاوه و نـوسـود ـ قـصـرشـیـریـن ـ کـرنـد ـ صحـنه ـ سـرپـل زهـاب ـ ماهــیـدشـت و غـیـره شـهـرهای کـردنـشـیـن مـی باشـنـد لاکـن از حـیـث تـقـسـیـمـات کـشـوری تابع اسـتانهای آذربایجان غـربـی و کـرمانـشـاه هـسـتـنـد امـروزه اسـتان کـردسـتان ایـران تـنها شـامـل شـهـرهای سـنـنـدج ـ سـقـز ـ مـریـوان ـ قـروه ـ دیـوانـدره ـ بـیـجار ـ کامـیاران و بانـه مـی باشـد که سـقـز از حـیـث جـمعــیـتـی دومـیـن شـهـراسـتان پـس از سـنـنـدج مـی باشـد.

حـدود جـغـرافـیائـی شـهـر محـدود اسـت از شـرق به دیـوانـدره از جـنـوب به بـانـه و از غـرب با به بـوکـان و شـمال به حـدود تـکـاب و مـیـانـدوآب ، فاصـله سـقـز تا سـنـنـدج بـیـش از 190 کــیـلـومـتـر و مـسـافـت آن تا تـهـران 691 کــیـلـومـتـر مـی باشـد و از طـریـق جاده اسـفـالـتـه سـقـز و بـیـجـار و زنجان به تـهـران وصـل مـی شـود ایـن شـهـرسـتان 21 دقـیـقـه و 48 ثـانـیـه با تـهـران فاصـله سـاعـتی داشـتـه و ارتـفـاع آن از سـطـح دریا 1474 مـتـر مـی باشـد هــوای سـقـز مـتـغـیـر و غـالـبا زمـسـتانها بـسـیار سـرد و تابـسـتانها در روز گـرم و شـبـها خـنک اسـت زبان مـردم سـقـز کـردی سـورانـی بـوده و مـطـابـق سـرشـمـاری اخـیـر جـمـعـیـت آن با حـومـه 160 هـزار نـفـر مـی باشـد که از ایـن عـده درسـت 80600 نـفـر شـهـر و 79400 نـفـر روسـتائـی مـی باشـنـد ایـن نـمـودار نـشـان دهـنـده حـرکـت سـریع و مهاجـرت روسـتـائـیـان به شـهـر مـی باشـد که از انـهـدام کـشـاورزی و حـرکـت نـیـروی مـولـد آن بـســوی مـشـاغـل کـاذب شـهـری خـبـر مـی دهـد ایـن شـهـرسـتان دارای هـشـت بخـش اسـت که عـبارتـنـد از مـیـرده ـ تـرجـان ـ تـیـلکـوه ـ خـورهــوره ـ سـرشـیـو ـ مـرخـوز ـ زیـویـه و گـلـتـپـه .

بافـت شـهـر سـقـز در قـدیـم در ناحـیـه مـرکـزی کـنـونـی شـهـر بـوده و بـتـدریـج در اطـراف و اکـنـاف و تـپـه ها و مـزارع مجاور شـهـر به آن ضـمـیـمه شـده انـد دورادور شـهـرسـتان سـقـز را کـوهـهـای نه چـنـدان بـلـنـد بـمانـنـد دیـوار گـرفـتـه انـد از جـنـوب کـوه روش دژگاه و از غـرب کـوه بـنـفـشـه و آلـمـه لـو و از شـمال کـوه قـهـرمانان ـ ملا محـمـد ـ تـاوخ قـرآن و از شـرق کـوه کـیـله تـو و حاجـی تاوه قـرار دارنـد لاکـن در ناحـیـه سـقـز چـنـد کـوه مـشـهـور و پـرخـیـر و بـرکـت هـسـتـنـد که از دیـر باز مـحـل چـرای احـشـام بـوده و روسـتائـیان در سـابـق تـمام فـصـل تابـسـتان آبادیـهـای خـود را تـرک و با بـرپـا کـردن چادر و سـاخـتـن کـپـر در ایـن کـوهـسـتانها به پـرورش دام و بهـره بـرداری از احـشـام مـشـغـول بـوده انـد مـشـهـورتـریـن ایـن کـوهـها عـبارتـنـد از نکـروز ـ یادگار ـ اسـتاد مـصـطـفـی ـ قـره قـا ـ مـیـرگـه نخـشـیـنه و سـروه کـوهـسـتان در بخـش گه ورک ـ بخـتـیار ـ آ ژوان ـ تاقـه ره ش در سـرشـیـو ـ کـوه چهـل چـشـمه در خـورخـوره وعــبـدالـرزاق در تـیـلـه کـوه ، رودخـانه های اصـلـی سـقـز عـبارتـنـد از زریـنه رود ـ جـغــه تـو ـ خـورخـوره که زریـنه رود در جـوار سـقـز بـنام رودخـانه سـقـز نامـیـده مـی شـود و از کـوهـهای خـان و کـوهـهای گـورک سـرچـشـمه مـی گـیـرد در فاصله پـانـزده کـیـلـومـتـری سـقـز رودخـانه جـغـه تـو از کـنار آباد یـهـای قـلعـه جـوقـه و درگاه سـلـیـمان و آدنـیـان بـطـرف سـد شـهـیـد کاظـمـی مـی رود و پـس از آن از رودخـانه خـور خـوره سـرچـشـمه گـرفـتـه و از کـنار رسـتـمان و سـنـتـه بطـرف کـریـم آباد مـی رود ایـن رودخـانه ها در پـائـیـن تـر از آبادیـهـای قـلعـه گاه و قـلـنـدر در جـنـوب سـقـز با هـم بـرخـورد کـرده و جـمـعـا به سـد شـهـیـد کاظـمـی مـی ریـزنـد .

در ایـن رودخـانها انـواع ماهـی سـفـیـد و قـزل آلا و اوزون بـرون بـوفـور یافـت مـی شـونـد که اخـیـرا در دریاچـه سـد نـیـز تـخـم انـواع ماهـی را پـراکـنـده و ماهـیـهای پـرورشـی گـوناگـون تـولـیـد مـی شـود.

محـله های شـهـر سـقـز عـبارتـنـد از : سـریـچـه - ناوقـلعـه – شـهـربانـی ـ چـنارسـتان – کاظـم خـان – بـردبـران – شـریـف آباد – بهارسـتان – جـوتـیـاران – حاجـی آباد – سـیـلـو- شـافـعـی – کـریـم آباد – شـهـدا – صالح آباد – سـرقـبـران – مـسـجـد حـضـرت عـمـر- شـهـیـد شـلـتـوت – بـلـوار بانه - کانی گـرمکاو – سـپـورآباد- هـیازبـیـگ – قـصابخـانه – شـیـوی رجـب – قـه وخ .



مـسـاجـد سـقـز

شـهـرسـتان سـقـز از دیـرباز شـهـری بـوده حاکـم نـشـیـن که یک اقـلـیـت قابـل تـوجـه یـهـودی را در خـود داشـتـه اسـت . اصـل شـهـر سـقـز در قـدیـم محـدود بـود از شـرق به جـلـو حـسـیـنـیـه کـنـونـی سـقـز و از شـمال به مـرقـد پـیـرغـزائـی و از جـنـوب به طاقـه ره ش در کـنار مـسـجـد کـنـونـی شـیخ مـظـهـر و از غـرب به کاخ حاکـم که قـسـمـت جـنـوبـی آن یـهـودی نـشـیـن بـود و ایـن اقـلـیـت دیـنی که از هـزاران سـال پـیـش در سـقـز بـودنـد بـرای خـودشـان محـله و گـرمابه مخـصـوص وعـبادتگاه و گـورسـتان داشـتـنـد لاکـن با تـشکـیـل دولـت اسـرائـیـل ایـن یـهـودیان نـیـز به بهانه ایـنکه از سـوی مـسـلـمـانان مـورد اذیـت و آزار قـرار مـی گـیـرنـد با فـروش امـوال و امـلاک و دکاکـیـن خـود سـقـز را تـرک و راهـی اسـرائـیـل شـدنـد و چـنـد خـانـواده هـم کـلا یا بعـضا به دیـن اسـلام گـرویـده و کـمـاکان در سـقـز مانـده و کـیـش باسـتان خـود را تـرک کـردنـد . در سـقـز با ایـن مـسـاحـتـی که گـفـتـه شـد مـسـاجـد قـدیـمـی دو مـناره و دیـمـه کاران و جـامـع وجـود داشـتـه که قـدمـت مـسـجـد دومـنـاره به دوران افـشـاریـه و اوایـل زنـدیـه بـر مـی گـردد و سـاخـتـمان مـسـجـد و مـنـاره ها و حـوض وضـوی آن بـصـورت قـدیـمـی تاکـنـون پـابـرجاسـت لاکـن مـسـاجـد جامع و دیـمـه کاران تخـریـب و با هـمـت مـردم مـسـلمان سـقـز و مـنـطـقـه بازسـازی شـده انـد پـس از آن مـسـاجـد حاج شـیخ ابـراهـیـم که بعـدا به شـیخ مـظـهـر تـغـیـیـر نام داد و مـسـجـد مـلا ابـراهــیـم و خـانـقـاه مـرحـوم حاج شـیخ مـصـطـفـی و خـانـقاه شـیخ عـلاالـدیـن و تکـیـه باباشـیخ از قـدمـت بـیـشـتـری بـرخـوردارنـد سـایـر مـسـاجـد سـقـز عـبارتـنـد از پـیـرغـزائـی – حاج حکـیـم – حاج صـفـری – حاج ارجـمـنـد – حاج جـلـیـل – مـسـجـد الـنـبـی – دارالـسـلام – شـافـعـی – حـضـرت عـمـر – حـضرت ابـوبکـر – حـضرت ابـراهـیـم – حـضـرت اسـماعــیـل – حـضـرت خـدیـجـه – حـضـرت عـایـشـه – خـلـفـای راشـدیـن – دارالصـفا – فاروقـیـه – کانـی گـرمکـاو – حاجـی کـمـالـی – نـبـی اکـرم و غـیـره .

مـسـجـد جامع سـقـز که تـوسـط مجـیـد خـان سـردار در عـهـد ناصـرالـدیـن شـاه قاجار بـنا شـده بـود بعـلـت قـدمـت و کـمـبـود جا در سـال 1362 خـراب و در هـمان محـل با کـمک مـردم و یاری مـسـئـولـیـن مـسـجـد جامع با شکـوه کـنـونـی در زمان امامـت جـمـعـه حاجـی مـلا عـبـدالله محـمـدی بـنا گـردیـده اسـت .



زیـارتـگـاهـهـا

در داخـل و اطـراف شـهـرسـتان سـقـز چـنـد زیـارتگـاه وجـود دارنـد که مـردم مـسـلـمان هـر کـدام بـرای نـیـایـش و دعـا و حـتـی اسـتـدعـای شـفـا به آنجاها مـی رودنـد و به عـبادت و نـیـایـش مـی پـردازنـد در داخـل سـقـز زیـارتگـاهـهـا عـبارتـنـد از چـنـد قـبـر قـدیـمـی که طـبـق روایات به اصحاب پـیامـبـر(ص) و مـجـاهـدیـن صـدراسـلام تـعـلـق دارنـد و آنان در راه غـزا و جهاد شـهـیـد شـده انـد ایـن مـقـابـر عـبارتـنـد از پـیـرغـزائـی – پـیـرمـیـکائـیـل - پـیـرمحـمـد – پـیـر شـلالـی – شـخـص کـبـودسـوار و نـیـز قـبـور مـشـایـخ نـقـشـبـنـدی و قـادری که عـبارتـنـد از مـرقـد حاج شـیخ مـصـطـفـی و تکـیـه بابا شـیخ در اطـراف سـقـز و نـیـز آرامـگـاه یکـی از صـحابه بـنام پـیـریـونـس در روسـتائـی بهـمـیـن نام و در جـنـوب سـقـز زیارتگاه بـیـماران و حاجـتـمـنـدان اسـت هـمـچـنـیـن آرامـگـاه امام در کـوهـی بهـمـیـن نام در سـنـتـه و سـلـطـان در اطـراف آبادی چـاغـرلـو و مـرقـد حـضـرت شـیخ حـسـن مـولانا باوی در آبادی مـولانا آباد و شـیخ ابـراهـیـم بـسـتـی در روسـتای بـسـت و شـیـخ عـبـدالـقـادر دوزغـدره از اماکـن مـتـبـرکه و زیـارتـگـاهـهـای سـقـز مـی باشـنـد.



تـاسـیـس خـانـقـاه نـقـشـبـنـدی در سـقـز و چگـونگـی آن

پـس از ایـنکـه مـولانا خـالـد نـقـشـبـنـدی از سـفـر هـنـدوسـتان بازگـشـت و از دسـت شـاه عـبـدالله دهـلـوی خـرقـه گـرفـت وارد سـلـیـمانـیـه کـردسـتان عـراق شـد و بـتـربـیـت مـریـدان پـرداخـت که از جـمـلـه مـریـدان و یاران او حـضـرت شـیخ عـثـمان سـراج الـدیـن بـود که آنحـضـرت پـس از مـهـاجـرت مـولانا به دمـشـق مـکـتـب تـصـوف را در ناحـیـه اورامانات رواج داد و خـانـقـاه او در بـیـاره و تـویـلـه تـاسـیـس گـردیـد که از جـمـلـه مـریـدان و خـلـفـای آن سـالـک راه حـق مـرحـوم حاج شـیخ مـصـطـفـی جـوانـرودی بـود که ایـشـان از دسـت حـضـرت شـیـخ عـثـمـان خـرقـه گـرفـت و عازم سـقـز گـردیـد.

مـرحـوم حاج شـیخ مـصـطـفـی با مـجـوز وارد سـقـز شـد مـشـهـور اسـت که آنحـضـرت هـمـیـشـه مـجـذوب بـوده و بـدعـوت یکـی از رجال سـقـز در مـسـجـد دیـمـه کاران سـاکـن مـی شـونـد و صـیـحه زنان در کـوی و بـرزن سـماع مـی فـرمـوده اما عـده ای او را درک نکـرده و کـودکان وی را مـسـخـره کـرده انـد بـطـوریـکـه هـر بارعـده ای از نـوجـوان جـهـت سـرگـرمـی جـلـو ایـوان مـسـجـد جـمـع شـده و بـیـهـوده نام عـثـمان سـرداده انـد شـیخ نـیـز با شـنـیـدن نام مـرشـد سـمـاع را از سـرگـرفـتـه و صـیـحه زنان راهـی کـوه و بـیابان شـد و بـر اثـر ایـن اعـمال شخـصـی که او را به دیـمـه کاران بـرده بـود پـشـیـمان مـی شـود و از وی روگـردان شـده چـون لابـد او را دیـوانه پـنـداشـتـه مـرحـوم شـیخ قـدس سـره پـس از آن تحـت حـمایـت مـرحـوم حاج صالح بـزرگ خـانـدان صالحی کـنـونـی سـقـز قـرار گـرفـت حاج صـالـح از رجال خـوشـنام و مـردان خـیـر شـهـر ما بـوده و بکـار بازرگانـی اشـتـغـال داشـتـه و از تـمکـن مـالـی بـرخـوردار بـوده به دسـتـور حاج صالح قـطـعـه زمـیـنـی را که شـامـل خـانـقـاه کـنـونـی و حـمام و بازار شـیخ کـنـونـی اسـت به احـداث خـانـقـاه اخـتـصاص مـی دهـنـد و شـخـص حاج صـالـح و مـردم سـقـز و اطـراف آن خـانـقـاه حاج شـیخ مـصـطـفـی را احـداث و دایـر مـی کـنـنـد .

که ماده تاریـخ غـفـور طـبـق حـسـاب ابجـد 1286 هـجـری قـمـری اسـت و اکـنـون که سـال 1411 اسـت 125 سـال از بـنای خـانـقـاه نـقـشـبـنـدی سـقـز مـی گـذرد اگـر چـه اصـل بـنای خـانـقـاه که از چـوب و گـل بـود در سـال 1363 از سـوی مـسـلـمـانان سـقـز بازسـازی شـده اسـت .

پـس از فـوت مـرحـوم حاج شـیخ مـصـطـفـی پـسـرش مـرحـوم حاج شـیخ محـمـد عـارف نـقـشـبـنـدی مـلـقـب به شـیخ الـمـشـایخ بـر جای پـدر نـشـسـت و مـدتـها شـهـر سـقـز و اطـراف و اکــنـاف از بـرکـت وجـود وی فـیـض بـردنـد و مـشـهـور اسـت که آن حـضـرت در مـنـطـقـه تـکـاب افـشـار تعـداد یکـصـد وبـیـسـت مـسـجـد در آبادیـهـای آن ناحـیـه بـنا کـرده و به اسـلام درایـن گـوشـه ایـران درعـصـر بـی خـبـریـهـا رونـق تـازه ای داده انـد بعـد از فـوت حاج شـیخ عـارف پـسـرش مـولانا محـمـد صاحـب جـلال الـدیـن وظـیـفـه ارشـاد را بعـهـده گـرفـتـنـد و در زمان حـیات او جـنگ دوم جهانـی و حـوادث شـهـریـور 1320 بـوقـوع پـیـوسـت که نـقـش شـیخ در مـنـطـقـه سـقـز جـهـت تـامـیـن اهـالـی از هـرحـیـث شـایـان تـوجـه اسـت مـشـهـور اسـت که بـدسـتـور سـپـهـبـد رزم آرا نخـسـت وزیـر وقـت ایـران در غـذای شـیخ که مـهـمان سـتاد ارتـش بـود سـم ریخـتـنـد و ایـشـان پـس از مـدتـی بـر اثـر بـیـماری ناشـی از خـوردن ایـن سـم بـرحـمـت ایـزدی پـیـوسـتـنـد و اکـنـون پـسـرش جـناب حاج شـیخ عـمـر نـقـشـبـنـدی بـر جای پـدران خـود نـشـسـتـه انـد و بهـرحال چـراغ ایـن خـانـدان هـنـوز روشـن اسـت و آرامـگـاه مـشـایخ کـبـار زیـارتـگـاه مـردم مـشـتاق و مـسـلـمان شـهـر ما مـی باشـد .

بـدیـهـی اسـت با ایجاد نـوعـی اسـتـقـلال مـشـیخـت از سـوی جانـشـیـنان مـرحـوم حاج شـیخ مـصـطـفـی بـنام مـرحـوم شـیخ عـلاالـدیـن نـقـشـبـنـدی قـطـب طـریـقـت و نـبـیـره شـیخ عـثـمان اول نـیـز خـانـقـاهـی دیگـر بـنام ایـشـان که جانـشـیـن شـیخ کـبـیـر نـقـشـبـنـدی ضـیاالـدیـن عـمـر(ق) بـود تـاسـیـس گـردیـد که ایـن خـانـقـاه امـروز در سـقـز مـحـل عـبادت مـسـلـمـیـن و امام و خـلـیـفه آن جـنـاب حاج مـلا احـمـد امـام دامـه عـمـره بـوده که وظـیـفـه ارشـاد و هـدایـت مـریـدان را بعـهـده دارنـد.



تـاریـخ و اتـفـاقـات سـقـز

مـنـطـقـه سـقـز بـی گـمـان از کهـن تـریـن و باسـتانـی تـریـن مـناطـق فـلات غـرب ایـران اسـت که امـروزه حـتـی ایـن سـوال مـطـرح شـده که آیا اکـبـاتـان در زیـویـه سـقـز بـوده یا در هـمـدان ، الـبـتـه طـرح مـسـائـل تـاریخـی احـتـیاج به اسـناد و مـدارک دارد که خـوشـبخـتانه حـتـی دشـمـنانـی چـون گـیـرشـمـن نـیـز نـتـوانـسـتـه انـد قـدمـت آن را انکـار نـمـایـنـد.

سـقـز در زمان مـادها اسکـیـت نام داشـتـه و سـپـس با یـورش سـکـائـیـان به قـلـمـرو مـادها و تـسـخـیـر بـلادها درآمـده و نام آن به سـاکـز یا سـکـاکـز تـغـیـیـر یافـت و پـس از ایـنکـه هـوو خـشـتـره مادی پـس از سـی سـال تـوانسـت سـکـائـیـان را تـارومار سـازد ایـن نام هـمچـنان بـر ناحـیـه سـقـز باقـی مانـد.

شـهـر سـقـز بـی گـمان پـایـتـخـت مـانـائـیـهـا بـوده که مـانـا یـکـی از طـوایـف مـاد بـوده انـد چـون سـیـســتـم حـکـومـتـی ماد مـرکـب بـوده از سـی ایـالـت و امـیـرنـشـیـن و در واقـع مـجـمـوع حـکــومـت مادی یک کـنـفـدراسـیـون امـروزی بـوده اسـت پـایـتـخـت و محـل قـدیـمـی شـهـر ناحـیـه شـرقـی کـنـونـی اسـت در مـحـلـی بـنام کـوشـکـه لـه کـه هـوز تـپـه کـوچـکـی از کاخ قـدیـمـی در جـوار آسـیاب پـنـج طـبـقـه جاده سـنـنـدج مـوجـود اسـت در ناحـیـه سـقـز قـلاع مادی ـ مـانـائـی مـشـهـور آرامـائـیـت ـ ایـزی بـیا ـ گـرفـتـو و غـیـره وجـود دارنـد که بـنابـر پـاره ای از شـواهـد کاخ هـگـمـتـانه نه در هـمـدان بـلـکـه در زیـویـه سـقـز بـوده اسـت بـنا بـر روایات تاریخـی پـس از ایـنکـه پـادشـاه آشـور به قـلـمـرو مـاد لـشـکـر کـشـی کـرد بـسـیاری از اسـتحکامات و قـلاع مادی و مـانـائـی ویـران شـدنـد و ایـنک در مـنـطـقـه سـقـز دهـهـا قـلعـه قـدیـمـی و باسـتانـی ویـران وجـود دارنـد که هـر کـدام در دل خـود هـزاران راز دارنـد.

نخـسـت قـلعـه زیـویـه با ایـزی بـیا که بـنا به روایـت گـیـرشـمـن خـزانه سـلـطـنـتـی و بـنابـر تحـقـیـقات دوسـت دانـشـمـنـدم آقـای رشـیـد کـیخـسـروی در دو جـلـد کـتاب دوران بـی خـبـری مـقـر حکـومـت دیـاکـوی مادی بـوده در نـزدیکـی شـهـر سـقـز قـرار دارد بگـونه ای که در مـبحـث پـیـشـیـن عـرض کـردم قـبـل از تـشکـیـل حکـومـت اسـرائـیـل یـهـودیان فـراوانـی در سـقـز و در نـواحـی آن سـاکـن بـودنـد از جـمـلـه چـنـد خـانـوار یـهـودی در روسـتای زیـویـه و اطـراف مـی زیـسـتـنـد تا ایـنکـه چـوپـانـی مـقـداری اشـیا طـلائـی پـیـدا کـرد و چـون یـهـودیان خـبـر را شـنـیـدنـد بلافاصـله دوسـتان خـود در هـمـدان را آگـاه سـاخـتـنـد آنها نـیـز به اعـظـم و رجـل مهـم خـود ایـوب ربـنـو که کاوشـگـر صاحـب اجازه آثـار باسـتانـی بـود خـبـر دادنـد نامـبـرده هـم پـس از تحـقـیـق فـراوان به ایـن واقـعـیـت دسـت یافـت که زیـویـه هـمـان کاخ دیـاکـوسـت و مـمـلـو از جـواهـرات و اشـیا گـرانـبها مـی باشـد لـذا با تـمـاس و مـشـاوره با کارکـنان وقـت حکـومـتـی کـه شـریک دزد و رفـیـق قـافـلـه بـودنـد مـجـوز حـفـاری زیـویـه را گـرفـتـه و با کـلـنگ و بـیـل به جان ایـن قـلعـه باسـتانی افـتاد و آنچـه جـواهـرات و آثـار گـرانـبـها داشـت اسـتـخـراج کـرد و به اربابان صهـیـونـیـسـت و امـپـریالـیـسـت خـود تحـویـل داد که امـروزه مـوزه ای اسـرائـیـل – فـیلادلـفـیـا – نـیـویـورک – پـاریـس – لـنـدن و دهـهـا مجـمـوعـه خـصـوصی سـرشـار از آثـار مکـشـوفـه در زیـویـه مـی باشـنـد و تـمام ایـن آثـار تـوسـط ایـوب ربـنـو با هـمکاری مـقـامـات باسـتانـشـناسـی وقـت و مـسـئـولان نـظام پـادشـاهـی از کـشـور خـارج و به تـاراج رفـتـه اسـت عـلاوه بـر آن هـر چـه را هـم که نـبـرده نابـود کـرده انـد بـطـوریکـه در گـزارش رسـمـی مـامـوران اداره فـرهـنگ در پـرونـده رسـمـی و اداری زیـویـه مـی خـوانـیـم و ایـنجانـب نـیـز عـیـن گـزارش را در جـزوه تحـریـری خـودم بـنام حـفـاری صـهـیـونـیـسـت هـا در زیـویـه چاپ و پخـش کـرده ام از جـمـله آثـار مـنهـدم شـده عـبارتـسـت از یک مجـسـمـه عـظـیـم بـوزن بـیـسـت خـروار که بـدسـتـور ایـوب ربـنـو آن را تکـه تکـه کـرده انـد و نـیـز طـبـق شـهادت شـهـود و گـزارش آقـای رشـیـد کـیخـسـروی در کـتاب دوران بـی خـبـری تـابـوتـی کـشـف شـده که بـر جـنازه مـتـوفـی پـارچـه ای دیـبائـی پـیـچـیـده بـودنـد زرد رنگ و با خـطـوط مـشـخـص که شـایـد وصـیـت یا شـهادت صاحـب جـسـد بـوده یا نام و نـشـان او اما بـدسـتـور ربـنـو و دسـتـیارش آن دیـبا را باز و تـکـه و پـاره کـرده انـد تا سـنـدی بـرجای نـمانـد سـپـس جـسـد را نابـود و تابـوت را بـرده انـد در ایـن تـابـوت شـمـشـیـر و خـنجـر و اشـیا گـرانـبـها بـوده و احـتـمالا جـسـد مـتعـلـق به فـریـبـرز مادی پـادشـاه ماد یا رسـتـم مادی بـوده اسـت آنچـه به غـارت رفـتـه کـمـر بـنـدهای طـلا و وسـایـل اسـب سـواری و ناقـوسـهای زریـن و جامـهـای طـلائـی و مجـمـوعـه ای عاج و آثـار مـفـرغـی و فـلـزی تـمـامـا حکایـت از یک تـمـدن عـظـیـم در کاخ زیـویـه مـی کـنـنـد که خـوشـبخـتانه هـنـوز غـار و چـنـد طـبـقـه از کاخ اصـلـی مـصـون از تعـرض مانـده اسـت به امـیـد روزی که دلـسـوزان مـیـراث فـرهـنگـی کـشـور در ایـن مـورد اقـدام نـمـایـنـد و آنچـه را که مـی یـایـنـد در دسـتـرس و بـمـعـرض دیـد مـردم قـرار دهـنـد که نکـتـه ای از تاریـخ سـتـرگ ایـن سـرزمـیـن پـنـهان نـمانـد در نـزدیکـی زیـویـه قـلعـه کـرفـتـو وجـود دارد که اگـر چـه غـاری اسـت سـنگـی اما دارای چـنـدیـن اطاق روزنه دار و تـراشـیـده با تـزئـیـنات گـل سـنگـی و تـالار و چـشـمه و حـوض مـی باشـد و طـبـق یکـی از کـتـیـبـه های زیـویـه مابـیـن سـاکـنان زیـویـه و کـرفـتـو جـنگـی رخ داده و در آن کـتـیـبـه نـوشـتـه شـده با هـزار زحـمـت تـوانـسـتـیـم کـرفـتـو را فـتح کـنـیـم بـرایـن اسـاس روشـن مـی شـود نام کـرفـتـو عـبارتـسـت از گـرتـو که در کـردی به جای یا کـسـی گـفـتـه مـی شـود که فـتح شـده یا اسـیـر شـده باشـد الـبـته گـرفـتـو صحـیـح تـر اسـت یعـنـی قـلعـه فـتح شـده و ایـن باسـتـناد و کـتـیـبـه زیـویـه درسـت تـر اسـت در هـمان نـزدیکـی قـلاع قـاپـلانـتـو – گـل تـپـه – تـیـکانـلـو – صاحـب – کـریـم آباد – قـلعـه کـهـنـه – الکـه لـو و آرامائـیـت وجـود دارنـد که هـر کـدام در فـهـرسـت آثـار مـلـی و قـابـل حـفـاظـت ایـران ثـبـت شـده انـد آنگاه روبـروی آن قـسـمـت در جـنـوب زیـویـه قـلاع دولـت قـلعـه – ماهـیـدر – بایـنـده ره – مـه رزه – خـورده لـوکـی و غـیـره وجـود دارنـد پـس از انـقـراض حکـومـت مـاد مـنـطـقـه سـقـز جـز قـلمـرو مـاد کـوچک بـوده و کـماکـان فـرمانـروایان مـانـائـی بـر آن حکـومـت کـرده و مـردم دارای مـذهـب زردتـشـی بـوده انـد اما مـهـاجـمـان پـارتـی سـرانجام بـر ایـن ناحـیـه نـیـز تـسـلـط یافـتـنـد که در جـهـت اثـبـات ایـن قـضـیـه گـورسـتانهای مـتعـدد پـارتـی در مـنـطـقـه کـرمـانـشـاه را مـعـرفـی مـی کـنـم اما بهـرحال مـنـطـقـه سـقـز از حـیـث مـذهـبـی هـم بعـدا جـنـبـه تـقـدس داشـتـه اسـت زیـرا به دو عـبادتـگـاه مهـم مادی و سـاسـانـی نـزدیک بـوده که اولـی مـعــبـد مـانـائـی قـه لای چـی در 45 کـیـلـومـتـری شـمال غـربـی و نـزدیکـی بـوکـان کـنـونـی اسـت و آثـار و کـتـیـبـه ها و کـاشـی کاریـهـای زیـبا و نـقـوش بـرجـسـتـه و آجـرهای مـنـقـوش و مـهـمـور آن بعـد از انـقـلاب اسـلامـی ایـران کـشـف و مـتـاسـفـانـه تا حـد زیادی بـتـاراج رفـت بـطـوریکـه هـر کاشـی آن حـدود چـهـل هـزار تـومان و هـر آجـر آن تا هـفـت هـزار تـومان خـریـد و فـروش شـده انـد و دومـی عـبادتـگـاه آزرگـشـسـب در نـزدیکـی زیـویـه که پـادشـاهـان سـاسـانـی مجـبـور بـودنـد پـای پـیاده به زیارت کـردن بـشـتابـنـد فاصـله از رگـشـسـب تا سـقـز بـیـشـتـر از هـشـتاد کـیـلـومـتـر نمـی باشـد با سـقـوط حکـومـت و امـپـراطـوری کـرد نـژاد سـاسـانـی مـنـطـقـه سـقـز بعـلـت مجاورت با عـراق عـرب در مـسـیـر اردوکـشـی بـوده اسـت سـپـاه اعـراب در مـدت نـزدیکـی به مـنـطـقـه بـانـه رسـیـدنـد و مـردم ایـن شـهـر با اخـتـیـار خـود اسـلام را پـذیـرفـتـنـد و از جـنـگ و دعـوا جـلـوگـیـری شـد در ایـن زمان مـردم سـقـز که زرتـشـتـی بـودنـد و آنها را گـیـر مـی گـفـتـنـد شـهـرها را تـرک و به کـوهـسـتانها و مـناطـق بـیـرون رفـتـنـد از جـمـلـه در سـقـز مـنـطـقـه ای بـنام گـبـره قـلعـه وجـود دارد که حـکـایـت از وجـود اسـتـحـکـامـات زردتـشـتـیـان در ایـن ناحـیـه دارد گـبـره قـلعـه در بـیـسـت کـیـلـومـتـری جـنـوب شـرقـی سـقـز واقـع شـده اسـت و نـیـز مـنـطـقـه ای در جـنـوب سـقـز تا سـرحـد مـهـابـاد و سـردشـت بـنام گـبـرک- گـابـرک – گـاورک – گه ورک وجـود دارد که محـل سکـونـت زرتـشـتـیـان بـوده ایـن مـنـطـقـه دارای کـوهـسـتـانهای بـلـنـد و گـورسـتانـهـای باسـتانـی فـراوان اسـت که مـی تـوانـد ایـن نـظـریـه را ثـابـت کـنـد بهـرحال نام مـنـطـقـه گه ور خـودش مـسـئـلـه را ثـابـت مـی کـنـد عـلاوه بـر آن در تـرانـه های عـامـیـانـه مـنـطـقـه سـقـز که هـمـیـشـه تـرانـه های روسـتائـی مـنـبع تحـقـیـق تاریخـی هـسـتـنـد ابـیـاتـی در آنها شـنـیـده مـی شـونـد که حکایـت از دوران عـسـرت و درمانـدگـی گـبـرهای زرتـشـتـی دارد به عـنـوان مـثـال :

هـه ناسـه ی سـاردم سـه نگـی تـاوانـو گـه وری سـه ر کـیـوان مـنـی لاوانـو

که تـرجـمـه آن این اسـت آه سـرد مـن سـنگـها را ذوب مـی کـرد و گـبـر نـشـسـتـه بـرفـراز کـوهـسـتانها بـرای مـن گـریـه مـی کـرد.

در ایـن تـرانـه قـدیـمـی درمانـدگـی و بـیـچـارگـی زرتـشـتـیـان بخـوبـی مـشـهـود اسـت که سـرایـنـده گـفـتـه مـن بحـدی ذلـیـل بـودم حـتـی گـبـرهای کـوهـسـتان هـم بـرای مـن گـریـه کـردنـد بـطـوریـکـه امـروزه مـشـهـود اسـت در تـلاش بـرای فـتـح سـقـز تـنـی چـنـد از مجاهـدیـن صـدر اسـلام شـهـیـد شـده انـد و وجـود قـبـور مـقـدسـیـن و شـهـدا در کـنار دیـوارهای قـدیـمـی شـهـر مـسـئـلـه را به ثـبـوت مـی رسـانـد بـرای مـثـال مـرقـد پـیـرغـزائـی در دروازه شـمالـی و مـرقـد پـیـرمحـمـد و پـیـر شـلالـی در ناحـیـه شـرقـی و مـرقـد پـیـر مـیکـائـیـل در ناحـیـه جـنـوبـی شـهـر که بـشـرح نـوشـتـه های قـبـلـی امـروز زیارتـگـاهـهـای مـردم مـسـلـمان هـسـتـنـد بـدیـهـی اسـت نام هـیـچکـدام از ایـن مجاهـدان بـدرسـتـی روشـن نـیـسـت بـطـور مـثـال پـیـر غــزائـی یعـنی پـیـر جهاد گـر که خـود دادن عـنـوان پـیـر به ایـن مـقـدسـیـن اسـلامـی حکایـت از عـقـایـد زرتـشـتـی دارد چـون در کـردسـتان مـوبـدان و بـزرگـان زرتـشـتـی را پـیـر مـی نامـیـدنـد مانـنـد پـیـر شـهـریار و غـیـره .

پـس از ظهـور اسـلام و از هـم پـاشـیـدن حکـومـت مـنـظـم و مـتـحـد سـاسـانـی نـوبـت به حکـومـتـهای مـلـوک الـطـوایـفـی رسـیـد و امـیـران کـرد هـر کـدام بـرای بـدسـت آوردن حکـومـت کـردسـتان به تـلاش پـرداخـتـنـد اما ایـن تـلاشـهـا هـم تحـت تـاثـیـر جـو حاکـم بـر آن زمان بـصـورت طایـفـه ای بـود بـرای مـثـال با ظـهـور اسـلام در مـنـطـقـه بـانـه اخـتـیارالـدیـنـیـها حاکـم بـلافـصـل شـدنـد و در شـهـر زور و سـنـنـدج پـس از مـدتـی بابا اردلان سـلـسـله امـرای اردلان را تـاسـیـس کـرد ودر ایـن زمان تا عـصـر مـغــول کـمـتـر نامـی از کـردسـتان دیـده مـی شـود اما در عـصـر مـغــول مـی خـوانـیـم که شـهـر بـهـار در نـزدیکـی هـمـدان بـعـنـوان پـایـتـخـت کـردسـتان انـتـخـاب مـی شـود لاکـن بعـدا ایـن شـهـر نـیـز بـدسـت مـهـاجـمـیـن ویـران و سـلـطـان آباد چـمـچـمـال پـایـتـخـت و مـقـر کـردسـتان شـد که مـنـطـقـه سـقـز عـمـلا تحـت فـرمانـروائـی اردلانها قـرار گـرفـت دودمـان اردلان نخـسـت در مـوصـل و دیاربکـر سـاکـن بـودنـد و بعـدا به مـنـطـقـه شـهـر زور در کـردسـتان امـروز عـراق رفـتـه و قـلعـه زلـم را مـقـر امارت خـود قـرار دادنـد بـنا بـنـوشـتـه مـورخـیـن کـلـول بـیـگ پـسـر اردلان در سـال 620 هـجـری قـمـری شـهـر سـقـز را تـصـرف و به قـلـمـرو فـرمانـروائـی خـود ضـمـیـمـه کـرد و ایـن مـنـطـقـه تا عـصـر سـلـطـنـت ناصـرالـدیـن شـاه قـاجار تحـت حکـومـت و اسـتـیـلای امـرای اردلان بـود و بعـد از آ ن نـیـز اگـر چـه ناصـرالـدیـن شـاه با اعـزام شـاهـزاده فـرهـاد مـیـزا مـعـتـمـد الـدولـه عـمـوی خـود به بـعـنـوان حاکـم کـردسـتان بـدون سـررو صـدا تـوانـسـت به امـارت اردلانها خـامـه بـدهـد باز هـم شـاخـه ای از خـوانـیـن اردلان تا سـقـوط کابـیـنه دکـتـر محـمـد مـصـدق در سـال 1332 شـمـسـی در سـقـز حکـومـت داشـتـنـد ایـن طایـفـه از اولادان مـرحـوم محـمـد سـلـطان خـان هـسـتـنـد که پـس از او محـمـد عـلـیـخـان و آنگاه مـجـیـد خـان و بعـد از او سـیـف الـدیـن خـان مـظـفـر الـسـلـطـنـه اردلان حکـومـت مـنـطـقـه سـقـز را داشـتـه انـد تا ایـنکـه در عـصـر حکـومـت سـیـف الـدیـن خـان قـیام مـشـروطـیـت آغـاز گـردیـد و حـزبـی بـنام حـزب دمـوکـرات ایـران تاسـیـس شـد که زعـامـت و سـرپـرسـتـی آنـرا حاج احـمـد مـلـک الـتـجـاری سـقـزی بعـهـده داشـت عـجـیـب ایـنـسـت هـم سـیـف الـدیـن خـان و هـم حاج دامـادان مـرحـوم مـلا کـریـم قاضـی کـوثـر بـودنـد لاکـن حاج احـمـد در مـقـام رهـبـری دمـوکـراتـهـای مـشـروطـه خـواه بـنای مخـالـفـت با سـیـف الـدیـن خـان را نهـاد و خـان نـیـز بـنـاچـار در جـهـت دفـاع از حـاکـمـیـت خـود و دولـت مـرکـزی به دفاع پـرداخـتـه و سـرانجام مامـوریـن خـان تـوانسـتـنـد حاج احـمـد را تـرور و نابـود نـمـایـنـد پـس از ایـن عـمـل مـذمـوم وارث مـرحـوم حاج مـلـک در صـدد انـتـقام بـرآمـدنـد بخـصـوص بـرادر بانـفـوذ او بـنام حاجـی محـمـود افـتـخـارالـتـجـار سـقـزی نـقـشـه ها را کـشـیـد و اقـدامات زیادی بعـمـل آورد تا ایـنکـه یکـی از افـراد مجاهـد مـشـروطـیـت بـنام عـبـدالله خـان گـولان ( سـهـرابـی ) عـاشـق خـانـم خـانـمـهـا دخـتـر حاج مـلک شـد و حاج افـتـخـار از ایـن مـوقـعـیـت اسـتـفاده کـرد و گـفـت اگـر انـتـقـام خـون بـرادرم را از سـیـف الـدیـن خـان بگـیـری دخـتـر را بعـهـده شـما در خـواهـم آورد عـبـدالله سـهـرابـی هـم که لـقـب سـالار داشـت و از ماجـراجـویان و مـشـروطـه خـواهـان بـود و بـهـمـراه حاج محـمـد شـریـف نـیـلـوفـری و مـیـرزا عـبـدالـصـمـد قـاضـی زاده و چـنـدیـن نـفـر دیگـر از سـقـزیـها در رکاب سـتارخـان و باقــرخـان بـرای دفاع از مـشـروطـیـت جـنگـیـده بـود نـقـشـه ای طـرح کـرد در ایـن کـشـاکـش جـنگ شـروع شـد و قـوای عـثـمانـی و امـرای خـلـیـفـه در مـرز ایـران جـمـع شـده و مـشـایـخ بـیاره را بـسـوی سـقـز حـرکـت دادنـد و تحـت عـنـوان دفـاع از کـیان اسـلام با بـرافـراشـتـن پـرچـم خـلـیـفـه عـثـمانـی مـردم را به جـهـاد و غـزا فـرا خـوانـدنـد و ایـن در حـالـی بـود که حکـومـت مـرکـزی ایـران اعـلام بـی طـرفـی کـرده بـود اما ارکـان حـرب عـثـمانـی از حـکـام بـانـه و سـقـز و بـوکـان خـواسـتـنـد تا قـوای خـود را جـمع آوری و بهـمـراه قـوای مـتجـاوز عـثـمانـی عـلـیـه روسـیـه تـزاری وارد جـنـگ بـشـونـد حـکـام مـذکـور نـیـز که عـبارت بـودنـد از محـمـد خـان بـانـه – سـیـف الـدیـن خـان اردلان – محـمـد حـسـیـن خـان سـردار مکـری مـتـفـقا پـاسـخ دادن که چـون حکـومـت مـرکـزی ایـران بـیـطـرف اسـت و ایـنجانـبان نـیـز حاکـم رسـمـی ایـران هـسـتـیـم نـمـی تـوانـیـم وارد جـنـگ شـویـم که عـبـدالله خـان سـهـرابـی بـنابـر اظهـارات قـدمـا و مـطـلعـیـن از مـوضـوع سـواسـتـفاده کـرده و به ارکـان حـرب عـثـمـانـی خـبـر داد ه بـود که ایـن افـراد هـوادار روسـیـه و اسـتـقـلال اکـراد مـی باشـنـد و ارکـان حـرب عـثـمـانـی هـم مـوضـوع را باور کـرده و هـر سـه نـفـر را دسـتگـیـر کـرنـد هـر چـنـد اعـیان و مـشـایـخ خـواهـش و پـا در مـیـانـی کـردنـد مـثـمـرثـمـر واقـع نـشـد و آنها را در شـهـر مـراغـه تـیـرباران کـردنـد که الـبـتـه جـز آزادیخـواهـی و ایـران پـرسـتی گـنـاهـی نـداشـتـنـد لاکـن عـبـدالله خـان سـهـرابـی بـوصال دلـبـر رسـیـد.

بـدیـهـی اسـت ایـن عـمـل ناشـی از بـی لـیـاقــتـی حـکـام قـاجـار بـود و گـرنـه چـگـونـه مـتـجـاوزیـن خـارجـی قـدرت آن را دارنـد کـه حـکـام رسـمـی ایـران را دسـتـگـیـر و تـیـربـاران نـمـایـنـد آنـهـم فـردی بـنام محـمـد حـسـیـن خـان سـردارمـکـری نـوه عـزیـزخـان سـردار کـل و سـیـف الـدیـن خـان و غـیـره ، جـنـازه تـیـرباران شـدگان از مـراغـه به بـوکـان و سـقـز حـمـل و بخـاک سـپـرده شـد .

بعـد از شـهادت سـیـف الـدیـن خـان شـهـر سـقـز تا پـایان جـنگ هـر روز در دسـت کـسـی بـود گاهـی روسـیـه حاکـم تعـیـیـن مـی کـرد و زمانـی عـثـمانـی و بـریـتانـیا و گاهـی هـم عـده ای شـخـصا زمـام امـور را در دسـت داشـتـنـد از جـمـله مـرحـومـیـن شـیخ رئـوف ضـیائـی ـ عـبـدالله خـان ناهـیـد- حاج وهاب خـان و جـلال اردلان که هـر کـدام چـنـد صـباحـی حـاکـم بـودنـد اما هـیـچکـدام جـز دردسـر و دادن مـبالغ کـلان به بالا دسـتـهـا خـیـری نـداشـتـه انـد بعـد از پـایان جـنگ در زمان اقـتـدار وثـوق الـدوله که بـشـرح مـدارک و شـواهـد تـاریخـی عـامـل انگـلـیـس بـوده و قـرارداد مـنحـوس 1919 او مـشـهـور اسـت شـخـصـی بـنام شـریـف الـدوله از اهـالـی کـاشـان بحکـومت کـردسـتان رسـیـد نامـبـرده نـوکـر بـریـتانـیا و عـامـل اجـرای سـیاسـتـهای آنان در مـنـطـقـه کـردسـتان بـود اولـیـن اقـدام شـریـف الـدوله انـتـخـاب وکـلای تحـمـیـلـی مـردم بـرای ورود به مـجـلـس شـورای مـلـی و تـصـویـب قـراردادهای اسـتعـماری بـود و دومـیـن اقـدام او پـایان دادن به عـمـر حکـومـت چـنـد صـد سـاله ایـل گـلـباغـی و اعـدام عامـلـیـن کـمک به مـرحـوم شـیخ محـمـود حـفـیـد پـادشـاه کـردسـتان عـراق بـود قـضـیـه از ایـن قـرار اسـت که اولا حـکــومـتـی مـحـلـی از گـلـباغـیـها در طـول تـاریـخ وجـود داشـتـه لااقـل در کـتاب تـاریـخـی شـرفـنامـه که در عـهـد سـلـطـنـت شـاه عـبا صـفـوی تحـریـر گـردیـده تـاریـخ و چگـونگـی ایـن امات ثـبـت شـده که امـروزه نـسـخـات فـارسـی و کـردی وعـربـی آن فـراوان یافـت مـی شـود و جای شـک و گـمان نـیـسـت اما شـریـف الـدوله با کـمک نـیـروی هـوائـی بـریـتـانـیـا و قـوای قـزاق تـوانـسـت ایـن بـسـاط را بـر هـم زده و سـران حکـومـت را دسـتگـیـر و در شـهـر سـنـنـدج به چـوبه دار بـسـپـارد که شـرح آن در تـاریـخ مـردوخ ضـبـط اسـت در ثـانـی با سـقـوط حکـومـت پـادشـاهـی شـیخ محـمـود در سـلـیـمانـیـه بـعـلـت جـنگ با انگـلـیـس خـانـواده و بـسـتـگان او به ایـران پـنـاهـنـده شـدنـد و در پـنـاه سـران کـرد ایـران بـودنـد اما بـدسـتـور انگـلـیـس شـرف الـدوله در صـدد انـتـقـام بـر آمـده و حـبـیـب الله خـان تـیـلکـوه و رسـتـم خـان بـانـه ای را بـدار آویخـت و قـصد داشـت شـیخ رئـوف ضـیائـی را هـم بچـوبه دار بـسـپـارد که مـتـواری شـد.



فـتـنـه سـالارالـدوله و سـقـز

پـس از عـزل محـمـد عـلی شـاه قـاجـار بـرادش بـنام شـاهـزاده ابـوالـفـتـح مـیـرزای قـاجـار مـشـهـور به سـالار الـدوله با اطـرافـیان خـود عازم آذرآبادگان و کـردسـتان شـد در تـبـریـز و مـراغـه سـران اتـراک مانـنـد حاج صـمـدخـان مـقـدم مـراغـهـای به او قـول حـمـایـت دادنـد سـپـس در تـکـان تـپـه نـزدیک بـوکـان با سـران طایـفـه فـیـض الله بـیگـی عـقـد اخـوت بسـت و آنها قـول مـسـاعـدت دادنـد هـمـزمان با آن چـون شـایع شـده بـود مـشـروطه خـواهـان مـلحـد هـسـتـنـد عـلـما و مـشـایـخ بـیاره نـیـز قـول حـمـایـت دادن بـنابـرایـن تـمـهـیـدات در انـدک مـدتـی حـدود دوازده هـزار نـفـر عـشـایـر کـرد را جـمع آوری و بهـمـران حـکـام و سـران عـشـایـر کـرد بخـصـوص طـایـفـه فـیـض الله بـیگـی قـول وزارت و صـدارت ایـران داده بـود حـتـی مـرحـوم جـهـانگـیـر خـان گـلـتـپـه را بعـنـوان وزیـر دارائـی و جهانگـیـر خـان سـرتـیـپ را بعـنـوان امـیـن خـلـوت و سـرتـیـپ و عـلـی خـان پـدر جـهـانـگـیـر خـان را بـدرجـه امـیـر تـومانـی مـنـصـوب کـرده و فـرامـیـن را صـادر و ابـلاغ کـرده بـود بهـر حال سـپـاه سـالار از سـقـز به سـنـنـدج رفـت در آنجا هـم مـرحـوم آیـت الله مـردوخ کـردسـتانی با دراویـش و صـوفـیان مـشـایـخ بـیاره به او پـیـوسـتـه و به کـرمانـشـان رفـتـنـد و در کـرمانـشـان نـیـز نـیـروی زیادی به او پـیـوسـتـنـد و عازم تـهـران شـدنـد اما از جانـب مـشـروطـه خـواهـان یـپـرم خـان ارمـنـی با قـوای خـود بـمـقـابـلـه بـرخـاسـت آقـای عـبـدالله خـان فـاتـح پـسـر مـرحـوم سـرتـیـپ بـرای نگـارنـده نـقـل کـردنـد که پـدرم امـیـن خـلوت سـالارالـدوله بـود تعـریـف کـرده وقـتـی سـالار الـدوله صـدای تـوپ قـوای یـپـرم خـان را شـنـیـد دسـتـور عـقـب نـشـیـنـی صادر کـرد مـرحـوم سـرتـیـپ به او گـفـتـه بـود که شـما با ایـن هـمه تـوپ و لـشکـر از صـدای تـوپ هـراس داریـد اجازه بـفـرمـائـیـد حـمـله کـنـیـم اما سـالار پـاسـخ داده بـود نه بایـد عـقـب نـشـیـنی کـنـیـد مـرحـوم سـرتـیـپ گـفـتـه بـود چـون تـرس شـاهـزاده را مـشـاهـده کـردم دانـسـتـم که او لـیاقـتـی نـدارد و بـیـهـوده ما را بـدرد سـر انـداخـتـه لـذا بلافاصـله مـراتـب را به سـران عـشـایـر کـرد اطـلاع دادم و خـودم که امـیـن خـلـوت او بـودم پـیـشـقـدم شـده و اردوی او را تـرک کـرده و به سـقـز بـرگـشـتـم بگـونه ای که در تـواریخ گـوناگـون مـی خـوانـیـم سـرانجام نـیـروی سـالارالـدوله مـفـتـضحانه شکـسـت خـورد ه و فـرار را بـر قـرار تـرجـیـخ دادنـد اما سـر راه خـود بـغـارت و چـپـاول پـرداخـتـنـد .

لازم به یاد آوری اسـت که ایـن سـالارالـدوله بـرای مـنـطـقـه سـوغـات دیگـری هـم بغـیـر دعـوا و فـرار و تـسـلـیـم آورده آنهـم ماده شـریـف تـریاک اسـت بـدیـن تـرتـیـب که ایـشـان اهـل مـنـقـل بـوده انـد و طـبـیـعـی اسـت شـاهـزاده با آن جاه و مـقـام دریای مـنـقـل مـی نـشـیـتـه تـنـی چـنـد از آقـایان سـران عـشـایـر کـرد هـم خـیـلـی دلـشـان مـی خـواسـتـه ادای او را در بـیاورنـد بـنابـرایـن تـنـی چـنـد از آنان به کـشـیـدن تـریاک پـرداخـتـنـد و نـوکـران و چـای پـزان نـیـز به ارباب چـم دوخـتـنـد و بعـد طـبـقـات دیگـر و قــس عـلـیـهـذا ، و ایـن مـیـراث شـوم شـاهـزاده قـاجـار در کـردسـتان تاکـنـون باقـی اسـت اگـر چه غـیـرت و تعـصب کـردی و آب و هـوای سـرکـش و آزاد ایـن دیار هـرگـز ذلـت را قـبـول نکـرده و نخـواهـنـد کـرد .





ادامـه مـطالـب در بخـش دوم





برگشت

99