سلام

معنی « ولیّ، مولا و ولایت »

با اینكه سندیت حدیث غدیر خم غیرقابل انكار است و تاكنون نیز همه علمای سنی و شیعه آنرا تأیید كرده‌اند و كسی بر رد آن سخنی نگفته است بدانگونه كه حتی شاگردان ابن تیمیه، مانند ذهبی و ابن كثیر كه خصومت آنها با تشیع شناخته شده است، باز بر متواتر بودن حدیث غدیر خم تأكید داشته‌اند (به البدایه و النهایه مراجعه شود). ولی بعضی با تعبیر معانی “ولیّ” یا “مولی” توجیهاتی به حدیث غدیر وارد می‌كنند و ولی و مولا را به معنی دوست و دوستی تعبیر می‌كنند در حالیكه لغتنامه‌ها حداقل بیست معنی برای كلمه عربی “ولی” آورده‌اند كه اغلب آن بمعنی رهبری و سرپرستی است و فقط یك مورد بمعنی دوست آمده است. (منجد فی الغة، ج 1 و
Elias’ Modern dictionary, Arabic, english, Lebanon, p815).
هر چند كه به این افراد باید گفت كه این دوستی چقدر با ارزش و مهم است كه پیامبر اسلام (ص) همه حجّاج را جمع كرده و به آنها اعلان نموده و از همه خواسته كه به دیگران برسانند و این دوستی چه امر مهم و حیاتی است كه با آن دین خدا تكمیل و مایه سعادت و رستگاری است و اعلان آن را خداوند برابر با انجام رسالت پیامبر دانسته است. حتی اگر معنی ولی و مولا را به دوست و دوستی تعبیر كنیم با توجه به روایات دیگر منجمله حدیث ثقلین، حدیث سفینه، حدیث مودت و امثالهم بر همه آشكار است كه پیروی از علی (یا دوستی علی) مایه سعادت و رستگاری است و پیروی از ولایت علی (ع) و اهل بیت (یا بقول آنان دوستی علی) موجب وارد شدن بر بهشت است.
و این سؤال پیش می‌آید كه این چه دوستی است كه اصحاب با حضرت علی (ع) كرده‌اند؟! چه كسی خانه دوست خود را آتش می‌زند، همسرش را كتك می‌زند یا موجب سقط فرزندش شود (رجوع به فصل “وقایع سرنوشت ساز”)
علاوه بر این شكی نیست كه مقام و فضیلت امام علی (ع) در مقایسه با دیگر اصحاب بسیار بالاتر می‌باشد و روایات مربوط به فضایل علی (ع) در كتب امامیه و تسنن موج می‌زند. او اول كسی است كه به اسلام ایمان آورده، بعنوان “برادر پیامبر” نامیده شده، او كسی است كه حضرت پیامبر(ص) فرموده : “دوستی با علی نشانه ایمان است و دشمنی با او از شرك می‌باشد”، او كسی است كه پیامبر “دروازه علم” نامیده، او كسی است كه پیامبر اسلام “او را با قرآن همراه دانسته” (حدیث ثقلین)، او كسی است كه حضرت پیامبر “حق را با او همراه دانسته”.
ضمناً چنانچه در صفحات قبل آمده است، عمر و ابوبكر ضمن تبریك به حضرت علی (ع) گفتند : “ای پسر ابوطالب امروز تو مولای مؤمنین اعم از مرد و زن شدی.” هرگاه كلمه مولا را دوست تعبیر كنیم، مگر مؤمنین تا آنموقع با علی دشمن بودند كه عمر و ابوبكر بگویند امروز دوست مؤمنین شدی؟! و ضمناً اگر منظور از مولی دوستی علی بود دیگر جا نداشت كه حضرت رسول الله به مرد و زن امر كنند یك‌یك بیایند و با حضرت علی بیعت كنند پس واضح است كه پیامبر اسلام می‌خواستند به همه بفهمانند كه هر كه مؤمن است امیر و سرپرست او “علی” است.
در حقیقت هر “ولی” بمعنی دوست می‌باشد ولی عكس آن همیشه صحیح نیست. چنانچه اعراب به حكّام خود “ولی امر” اطلاق می‌كنند بمعنی سرپرست امور. پس منطقاً “مولا” نمی‌تواند به معنی دوست تعبیر شود و در این مورد شواهدی خواهیم آورد مبنی بر اینكه “مولا” به معنی “رهبر” و “سرپرست” می‌باشد.
از پیامبر خدا در مورد “هر كس من مولای او هستم پس علی مولای اوست” سؤال شد. او جواب داد : “خدا مولای من است و سزاوارتر از من بر خودم و من او را منكر و سرپیچی نمی‌كنم. من مولای مؤمنین هستم و سزاوارترم از آنها بر خودشان و آنها نباید از من سرپیچی كنند. پس هر كه را من مولایش هستم و سزاوارترم از خودش بر خودش پس علی مولای اوست و سزاوارتر از او بر خودش و او نمی‌تواند از علی سرپیچی كند.”
منابع اهل سنت :
- شمس الاخبار، علی بن حمید قرشی، ص 38
- صلوات العارفین، موافق بالله جرجانی

در زمان حكومت عثمان، حضرت علی (ع) اعتراض خود را با تذكر حدیث زیر به مردم بیان داشت و نیز در حین جنگ صفین آنرا متذكر شد:
وقتی پیامبر خدا صحبت كرد (حدیث غدیر) …، سلمان ایستاد و گفت: یا رسول الله! والا (ولی) چه معنی می‌دهد؟ و چطور؟ پیامبر جواب داد : “مثل همان كه من ولی شما هستم. هر كس را من سزاوارتر (اختیاردار) هستم از خودش پس علی هم سزاوارتر (اختیاردار) است بر او از خود او.”
منابع اهل سنت :
- فرائد السمطین، حماوینی، بخش 58

حضرت پیامبر اكرم (ص) امر فرموده‌اند : “علی برادر من، وصی من و خلیفه من در بین شما است پس به سخنانش گوش دهید و او را اطاعت كنید.”
]تاریخ طبری انگلیسی 91-88/6، تاریخ ابن اثیر 62/2، تاریخ ابن عساكر 85/1، تفسیر درالمنثور 97/5، شواهد التنزیل 371/1، كنزالعمال 100/15، سیرة الحلبیه 311/1، المختصر ابوالفدا 116/1، تهذیب الاثار 62/4[
حضرت رسول اكرم (ص) فرمود :
“هر كس می‌خواهد مانند من زندگی كند و بمیرد و بعد از مرگ به بهشت وارد شود، باید بداند كه علی “ولیّ” او بعد از من است و باید كه او را “ولیّ” خود قرار دهد و باید اطاعت كند امامان بعد از من را كه از اهل بیت من هستند و از گِل من آفریده شده‌اند و مثل علم من به آنها عطا شده است. پس هر كس آنها را انكار كند و با نسبت آنها با من مخالفت كند، شفاعت من هرگز به او نخواهد رسید.”
]حلیة الاولیاء 84/1، مستدرك 128/3، جامع الكبیر، الاصابه، كنزالعمال 155/6، مناقب خوارزمی ص 34، ینابیع الموده ص 149، تاریخ ابن عساكر 95/2[

سؤال از ولایت حضرت علی (ع)
در تفسیر آیه 74:23 “وقفوهم انهم مسؤلون” (نگهداریدشان تا از آنها سؤال شود). دیلمی از ابوسعید خدری روایت كرده : رسول الله (ص) فرمود: “و نگهداریدشان تا درباره ولایت علی سؤال شود.”
و نیز حافظ وحیدی در مورد آیه فوق اظهار می‌دارد :
“این ولایت كه پیامبر به علی اطلاق می‌كند، در روز قیامت سؤال خواهد شد. و آن ولایت مورد نظر خداوند در آیه 37:24 قرآن می‌باشد. و این بدین معنی است كه آنها درباره ولایت علی مورد سؤال قرار خواهند گرفت. آنها مورد سؤال قرار خواهند گرفت كه آیا بدرستی او را قبول كردند بعنوان “ولیّ” همانطوریكه پیامبر دستور داده بود؟ یا او را رها نمودند؟
منابع اهل سنت :
- الصواعق المحرقه، ابن حجر هیثمی، فصل 11، ص 229، از وحیدی و از دیلمی
- فوائد السمطین، حماوینی، بخش 14
- نظوم دررالسمطین، جمال الدین زوندی
- الرشفه، ص 24
و نیز روایات صفحه 53
علمای ادبیات و گرامر عربی و مفسرین قرآن بر این نظرند كه كلمه “مولا” از “اولی” مشتق شده است به معنی “دارای اختیار بیشتر (اختیاردارتر)”
1- وحیدی (ف 468) در “الوصیت”
2- نهوی (ف 215) در “نهایه العقول”
3- ثعلبی (ف 427) در كاشف والبیان
4- ابن قتیبه (ف 276) در “القرتیان”، ج 2، ص 164
5- كلبی (ف 146) در تفسیر كبیر رازی
6- طبری (ف 310) در تفسیر طبری، ج 9، ص 117.
7- بخاری (ف 215) در صحیح بخاری، ج 7، ص 271.
8- زمخشری (ف 538) در تفسیر كشاف، ج 2، ص 435.
9- قاضی نصیر الدین بیضوی (ف 692) در تفسیر بیضوی، ج 2، ص 497.
10- محب الدین افندی در تنزیل الایات
11- ابن عباس در تفسیر خودش نوشته در حاشیه درالمنثور، ج 5، ص 355.
12- ابومسعود حنفی (ف 972) در تفسیرش
و بسیاری دیگر منجمله یحیی بن زید كوفی (ف 207)، ابوعبید بصری (ف 210)، ابوزید بن عوص بصری (ف 125)، ابوبكر انباری (ف 322)، ابن حجر هیثمی (ف 974)، شریف جرجانه (ف 618) و …

پس كلمه “ولی” یا “مولا” در حدیث غدیر تنها بمعنی دوست نیست بلكه بمعنی “سرپرست” و “رهبر” می‌باشد سرپرستی كه بیشتر از مؤمنین بر خودشان صاحب اختیارتر می‌باشد حضرت پیامبر اسلام (ص) خود فرموده : “آیا من سزاوارتر (صاحب اختیارتر) نیستم بر مؤمنین بر خودشان؟” حداقل 64 محدث سنی این سؤال پیامبر را ذكر كرده‌اند منجمبه‌ تزمذی، نسایی، ابن ماجه، احمد بن حنبل. فلذا بكار رفتن كلمه «اولی» قبل از كلمه «مولا» خود نشاندهنده نظر پیامبر و ارتباط «اولی» و «مولی» می‌باشد.
بعبارت دیگر وقتیكه كلمه‌ای دارای چند معنی باشد، بهترین راه ملتفت شدن صحیح كلمه، رجوع به كلمه قرینه آن در جمله می‌باشد. و كلمه «اولی» (صاحب اختیارتر) كه توسط پیامبر بكار رفته است مفهوم خوبی برای كلمه «مولی» است.و اقرار گرفتن حضرت پیامبر (ص) از مردم درباره ولایت خودش كه اشاره‌ای است به فرمایش قرآن دربارة آن حضرت: “النبی اولی بالمومنین من انفسهم” یعنی پیامبر به مومنین از خودشان سزاوارتر است و همه انفاق نظر دارند كه ولایت پیامبر بر امت كه در آیه اعلام شده به معنای محبت نیست بلكه به معنای اولویت در تصرف و زمامداری است و همه باید مطیع او باشند. و پس از این اقرار، حضرت رسول اكرم (ص) فرمودند : “من كنت مولاه فعلی مولاه” و روشن است كه اگر منظور فقط دوستی حضرت علی (ع) بود دیگری استشهاد ضمنی به این آیه و اقرار گرفتن از مردم توجیهی نداشت. پس رسول خدا (ص) می‌خواست همان ولایتی را كه خود بر مردم داشت را برای حضرت علی(ع) نیز اعلان كند و می‌دانست كه بعضی قبول كرده و برخی زیر بار آن نخواهند رفت لذا ابتدا اقرار گرفت و سپس دستور الهی را به مردم رسانید.
و حضرت پیامبر (ص) سپس بعد از تعیین حضرت علی (ع) فرموده :
«خدایا دوست بدار هر كسی او را دوست می‌دارد، دشمن بدار هر كسی او را دشمن دارد، كمك كن هر كسی او را كمك می‌كند و خوار كن هر كسی او را خوار كند».
این سخن خود نشان می‌دهد كه حضرت رسول اكرم (ص) مسئولیتی را به حضرت علی (ع) محول داشته است كه امكان دوستی و دشمنی با آن حضرت می‌رود و نیز در این راه به كمك و یاری مردم نیاز دارد و الاّ اگر منظور صرف دوستی بوده دیگر لزومی بر كمك بر دوستی نمی‌باشد.
علاوه بر آن، اظهار حضرت رسول اكرم (ص) بر اینكه «بنظر می‌رسد كه زمان آن رسیده كه من ندای حق را لبیك گویم» بطور واضح نشانگر آن است كه حضرت رسول اكرم (ص) زمینه را برای رهبری مسلمین بعد از خود فراهم می‌سازد.
و فرمایش حضرت رسول اكرم (ص) مبنی بر اقرار مردم بر رساندن دستور خداوند به مردم توسط پیامبر و اینكه حاضرین به غایبین این امر را برسانند، خود گواهی است بر اهمیت موضوع و یك دوستی ساده چنین اهمیت و سفارشی را لازم ندارد.

“ای مؤمنان، از خدا و رسول او اطاعت كنید و از او روی نگردانید در حالیكه می‌شنوید و مانند كسانی نباشید كه گفتند شنیدیم ولی نمی‌شنیدند.”
سوره انفال، آیه 21و20

دیگر سخن اینكه، در قرآن كریم كلمات «ولی» و «مولی» به معنی سرپرست و رهبری آمده است :
إِنَّمَا وَلِیُّكُمُ اللّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِینَ آمَنُواْ الَّذِینَ یُقِیمُونَ الصَّلاَةَ وَیُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ رَاكِعُونَ
سوره مائده، آیه 55

(ولی و سرپرست شما فقط خدا و رسولش و آنانكه ایمان آوردند و آنانكه نماز به پا دارند و در حال ركوع زكات دهند).
سوره مائده آیه 5
همه علمای سنی و شیعه متفق‌القولند كه آیه فوق درباره حضرت علی(ع) نازل شده وقتی كه او انگشتری خود را در حال ركوع به سائل بخشید.
با توجه به اینكه تمام مؤمنین دوست همدیگر هستند پس اختصاص “ولی” در آیه فوق با استفاده از كلمه مطلق “فقط” نشاندهنده آنست كه “ولی” به معنای دوستی بكار نرفته بلكه خداوند متعال سرپرستی مومنین را محدود به خود و پیامبرش و حضرت علی (ع) فرموده است چرا كه طبق سنت نبوی و احادیث نبوی كه در كتب اهل سنت موجود است منظور از زكات دهندگان در حال ركوع، حضرت علی (ع) می‌باشد. در ذیل فقط تعدادی از منابع اهل سنت كه ذكر كرده‌اند كه نزول آیه فوق درباره حضرت امام علی (ع) بوده نامبرده می‌شود :
1- تفسیر كبیر، ثعلبی، تحت آیه 55 : 5
2- تفسیر كبیر، طبری، ج 6، ص 186 و 289 – 288
3- تفسیر جامع الحكام القرآن، قرطبی،ج 6، ص 219
4- تفسیر خزین، ج 2، ص 68
5- تفسیر درالمنثور، سیوطی، ج 2، ص 294 – 293
6- تفسیر كشاف، زمخشری، مصر 1373، ج 1، ص 505 و 649
7- اسباب النزول. سیرطی، مصر 1382، ج 1، ص 73
8- اسباب النزول، واحدی
9- شرح تجرید، قوشجی
10- احكام قرآن، جسّاس، ج 2، ص 542
11- مسند احمد حنبل، ج 5، ص 38
12- كنزالعمال، متقی هندی، ج 6، ص 391
13- الاوسط، طبرانی
14- الشواهد التنزیل، حاكم حسكانی. ج 1، ص 181
15- تذكرة الحفاظ، ذهنی، ج 1، ص 10
16- صحیح نسایی، تفسیر كبیر فخر رازی، غایة المرام و بسیاری دیگر

دادن زكات در حین ركوع جزء سنت و شریعت نیست بلكه همچنانچه علاوه بر علمای اهل تشیع، علمای اهل سنت نیز اذعان داشته‌اند نشانگر كسی است كه آن عمل را انجام داده است و در تاریخ نیز كسی جز حضرت علی (ع) این كار را انجام نداده است.
در مورد بكار رفتن كلمه “الذین”، در آیه فوق به معنای “آنانكه” در حالیكه حضرت علی (ع) یك نفر است چنانچه قبلاً نیز در آیه مباهله ذكر شد باید به این نكته توجه داشت كه فرق است بین اینكه لفظ جمع را اطلاق كنند و واحد را اراده كنند با اینكه قانون كلی و عمومی بیان شود و در آیات دیگری نیز چنین اطلاق‌هایی وجود دارد مانند آیه 10 سوره ممتحنه، آیه 8 سوره منافقون، آیه 215 سوره بقره، آیه 274 سوره بقره كه صیغه جمع بكار رفته ولی منظور یك نفر بوده است.
و در آخـر اینكه تمامـی علمـای تفسیـر و حـدیـث بدون استثـناء در نقـل روایات مربوط به آیه فوق (آیه 5:55 ) كه مربوط به حضرت علی (ع) می‌باشد شركت دارند و هیچ یك از انها در آن خدشه نكرده اند مانند (احمد بن حنبل، نسائی، طبری، طبرانی، عبدبن حمید و …)
آیه اولی الامر
یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُواْ أَطِیعُواْ اللّهَ وَأَطِیعُواْ الرَّسُولَ وَأُوْلِی الأَمْرِ مِنكُمْ
(ای كسانیكه ایمان آوردید خدا را اطاعت كنید و پیامبر و اولیای امر خود را اطاعت كنید.)
سورة نساء، آیه 59
در تفسیر مجاهد (از دانشمندان تابعین) این آیه درباره امیرالمؤمنین علی(ع) زمانیكه حضرت پیامبر اكرم (ص) او را بجای خود در مدینه گذاشت نازل شد. علی گفت : “یا رسول الله مرا جانشین بر زنان و مردان پیر قرار می‌دهی”. پیامبر (ص) فرمود : “یا علی آیا راضی نیستی كه تو نسبت به من بمانند هارون به موسی باشی” و فرمود : “اخُلفنی فی قومی و اصلح (در قوم من خلافت كن و اصلاح نما) و سپس خداوند فرمود : “و اولی الامر منكم”.
منابع اهل سنت :
ینابیع الموده، ص 114، شواهد التنزیل، ج 1، ص 149، رساله اعتقاد، ابوبكر بن مومن شیرازی، غایة المرام، ص 263، فرائد السمطین، ابراهیم محمد حموینی

http://www.tabesh.net/?artid=600