با عرض سلام و ادب

مسئلة «بازگشت ارواح پس از مرگ به بدنهای دیگر» یكی از قدیمی ترین مسائلی است كه در میان بشر، در گذشته و امروز مورد بحث بوده است، و این همان است كه در كتب فلسفی و كتابهای عقائد و مذاهب از آن تعبیر به «تناسخ» می شود.

عموم فِرَق اسلامی در این عقیده متّفقند كه روح پس از پایان این زندگی، به بدن دیگری در این جهان باز نمی گردد، و دانشمندان شیعه و سنّی با صراحت تمام، عقیدة تناسخ را كه یكی از خرافات ادیان باستانی هند است، محكوم ساخته اند.

تنها دستة كوچكی در این میان به نام «تناسخیّه» بودند كه از این عقیده طرفداری می نمودند، و ما امروز نام این دسته را تنها در كتابهای «ملل و نحل» می یابیم و از وجود آنها در میان صفوف مسلمانان امروز اطّلاعی نداریم، و ممكن است به سرنوشت همان دسته هایی گرفتار شده باشند كه به هنگام ترجمة كتب فلسفی یونان و كتابهای مذهبی دیگر و گرم شدن بازار بحث و مجادله و گفتگوهای مذهبی، از میان افراد بی مایه و كم اطّلاع به وجود آمدند و تنها نامی از آنها در كتب «ملل و نحل» باقی ماند.


نویسندة دائرةالمعارف قرن بیستم چنین می نویسد:

«عقیدة بازگشت ارواح (به بدن دیگر در این جهان) یك اعتقاد قدیمی و كهنه است كه نخستین بار در هند به وجود آمد، هم اكنون نیز این عقیده در میان آنها هست... .
و در اسلام هیچ كس قائل به این عقیده نشده است جز فرقة «تناسخیّه». آنها نیز این عقیده را از قرآن نگرفته اند، بلكه از هندوها و منقولاتی كه عرب از فلسفة آنها داشته است، اقتباس نموده اند...».

در رابطه با بطلان قول به تناسخ توجه به چند نكته لازم است :

الف ) اولاً تناسخ دارای اقسامی است مانند : 1-ملكی ، 2- ملكوتی .

تناسخ ملكی نیز بر دو گونه است : - تناسخ نزولی ،- تناسخ صعودی .

لیكن شما مقصود خود را از تناسخ بیان نكرده و معلوم نساخته اید كه كدام یك از آنها مورد سوال شما است .

ب ) در میان فلاسفه اسلامی و غربی براهینی بر استحاله تناسخ ذكر گردیده كه برخی از آنها نافی همه گونه های تناسخ است و بعضی دیگر صرفاً تناسخ نزولی یا صعودی راانكار كرده است .

ج ) ابطال تناسخ براساس اختلاف مبانی فیلسوفان در بحث حدوث و قدم و كیفیت ارتباط روح با بدن ، متفاوت است .

د ) فیلسوفان مشایی كه قایل به حدوث نفس بوده و رابطه آن را با بدن ، رابطه قابل و مقبول می دانند، می گویند :

1- با رسیدن بدن به مزاج مناسب ، نفسی حادث می شود و به بدن تعلق می گیرد .

2- اگر نفس دیگری كه در اثر مرگ بدن خود را رها كرده است ، بخواهد به آن بدن جدید تعلق بگیرد، لازم می آید كه دو نفس به یك بدن تعلق پذیرد .

3- چنین چیزی محال است ؛ زیراهر كس با علم حضوری یگانگی خود را شهود می كند .

ه ) ملاصدرا نیز باتكیه بر جوهری و اعتقاد به « جسمانی الحدوث و روحانی البقا » بودن نفس ،چنین استدلال می كند :

1- تعلق نفس به بدن یك تعلق ذاتی و تركیب آن دو؛تركیب اتحادی و طبیعی است نه انضمامی و صناعی.

2- جوهر نفس و بدن با یكدیگر در حركت و سیلان اند؛ یعنی ، در آغاز پیدایش نسبت به كمالات خود بالقوه اند و رو به سوی كمال و فعلیت دارند .

3- تا زمانی كه نفس به بدن عنصری تعلق دارد، درجات قوه و فعلیت او متناسب با درجات قوه وفعلیت بدن خاص او است .

4- هر نفسی در مدت حیات دنیوی اش با افعال و اعمال خود به فعلیت می رسد .ازاین رو سقوط آن به حد قوه محض محال است .

5- اگر نفس پس از مفارقت از بدن بخواهد به بدن دیگری در مرتبه جنینی و مثل آن تعلق بگیرد، ناگزیر بدن در مرتبه قوه و نفس در مرتبه فعلیت خواهد بود .

6- چون تركیب نفس و بدن اتحادی و طبیعی است ، نه انضمامی ( یعنی هر دو به یك وجود موجودند ) تركیب بین دو موجود بالقوه و بالفعل محال است ، ( اسفار، ج 9، ص 2 ) .

در قرآن مجید كه منبع اصلی معارف و فرهنگ اسلام است، آیات متعدّدی وجود دارد كه عقیدة تناسخ را مردود می شمارد؛ مانند آیات زیر:

1 ـ «حَتّی اِذا جآءَ اَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قالَ رَبِّ ارْجِعُونِ لَعَلّی اَعْمَلُ صالِحاً فیما تَرَكْتُ كَلّا اِنَّها كَلِمَةٌ هُوَ قائِلُها»؛ (مؤمنون/99 و 100) : (آنها همچنان به راه غلط خود ادامه می دهند) تا زمانی كه مرگ یكی از آنان فرا رسد، می گوید پروردگارا! مرا بازگردانید؛ شاید در آنچه ترك كردم (و كوتاهی نمودم) عمل صالحی انجام دهم، (ولی به او می گویند) چنین نیست! این سخنی است كه او به زبان می گوید (و اگر باز گردد، كارش همچون گذشته است)».
این آیه صریحاً بازگشت به این زندگی را برای جبران گذشته، نفی می نماید.

2 ـ «كَیْفَ تَكْفُرونَ بِاللهِ وَ كُنْتُمْ اَمْواتاً فَأَحْیاكُمْ ثُمَّ یُمیتُكُمْ، ثُمَّ یُحْییكُم ثُمَّ إِلَیْهِ تُرْجَعُونَ»؛( بقره/28 ) : چگونه به خدا ایمان نمی آورید با این كه شما (قبل از آفرینش، آن گاه كه خاك بودید) مرده و بی جان بودید و خداوند شما را زنده كرد؛ سپس شما را می میراند و بعد زنده می كند، و سپس به سوی او باز می گردید!».

این آیه صریحاً می گوید پس از مرگ یك بار بیشتر زنده نخواهید شد و آن زنده شدن در رستاخیز و بازگشت به سوی خدا و پیوستن به ابدیّت و زندگی جاویدان آن سرا است.

بدیهی است كسی كه معتقد به بازگشت روح به بدن دیگر و زندگی جدید در این جهان است، مرگ و حیات دیگری هم ـ علاوه بر آنچه گفته شد ـ باید قائل باشد و این مخالف آیة فوق است.

3 ـ «اَللهُ الَّذی خَلَقَكُمْ ثُمَّ رَزَقَكُمْ ثُمَّ یُمیتُكُمْ ثُمَّ یُحْییكُمْ» (روم/40) : خداوند همان كسی است كه (نخست) شما را آفرید، سپس روزی داد؛ بعد می میراند، سپس زنده می كند.»
در این آیه نیز تنها یك مرتبه مرگ و حیات، پس از آفرینش نخستین انسان، ذكر شده، كه مرگ این جهان و حیات باز پسین باشد.

4 ـ «وَ هُوَ الَّذی اَحْیاكُمْ ثُمَّ یُمیتُكُمْ ثُمَّ یُحْییكُمْ اِنَّ الْإنْسانَ لَكَفُورٌ ( حج/66) : و او كسی است كه شما را زنده كرد (و آفرید) سپس می میراند و باز هم (روز رستاخیز) زنده می كند. ولی این انسان بسیار ناسپاس است».
در این آیه نیز زندگی پس از مرگ، منحصر به یكی شمرده شده است و آن زنده شدن در رستاخیز است.

دوستان عزیز شما می توانید سوالات دینی خود را در كلوب مركز ملی پاسخگویی به سوالات دینی مطرح و از پاسخهای كارشناسان و متخصصین این مركز بهره مند گردید:
http://www.cloob.com/clubname/pasokh