با عرض سلام و ادب
كلمه "عشق" در اصل از ماده "عَشَقَه" است، و "عَشَقَه" نام گیاهی است كه در فارسی به آن "پیچك" می گویند.كه به هر چیز برسد دور آن می پیچد، مثلاً وقتی به یك گیاه دیگر می رسد، دور آن چنان می پیچد كه آن را تقریباً محدود و محصور می كند و در اختیار خودش قرار می دهد؛ یك چنین حالتی نیز در انسان پیدا می شود و اثرش این است ـ كه برخلاف محبّت عادی ـ انسان را از حال عادی خارج می كند، خواب و خوراك را از او می گیرد، توجه را منحصر به همان معشوق می كند، یعنی یك نوع توحّد و تأحّد و یگانگی در او به وجود می آورد، یعنی او را از همه چیز می بُرد و تنها به یك چیز متوجه می كند، به طوری كه همه چیزش او می شود.
اینكه اصلاً ماهیّت این حالت چیست، خود یكی از موضوعات فلسفه شده است. بوعلی سینا رسالة مخصوصی درباره "عشق" دارد.
همچنین ملاصدرا در كتاب فلسفه، در بخش الهیّات، صفحات زیادی ـ حدود چهل صفحه ـ را به تفسیر ماهیّت عشق اختصاص داده است كه این حالت چیست كه در انسانها پیدا می شود؛ كمااینكه امروز هم مسأله عشق در "روانكاوی" تحلیل می شود.
در باب عشق سه نظریه یا به عبارتی دیگر سه مرتبه وجود دارد :
1. یك نظریه این است كه می گوید عشق به طور مطلق ریشه و غایت جنسی دارد، روی همان خط غریزه جنسی حركت می‌كند و ادامه می یابد و تا آخر هم جنسی است. (1)
2. نظریه حكما و فلاسفه اسلامی : حكمایی از قبیل بوعلی سینا، ملاصدرا و خواجه نصیر الدین طوسی، به دو نوع عشق قائل هستند؛ یكی عشقهای جنسی یا جسمانی و دیگر عشقهای روحانی، نفسانی یا معنوی.
عشق جسمانی منشأش غریزه است، با رسیدن به معشوق و با اطفاء غریزه هم پایان می یابد، اگر مبدأش ترشّحات داخلی بدن باشد، قهراً با افراز شدنش پایان می یابد، از آنجا آغاز می شود و به اینجا پایان می یابد.
ولی اینها مدّعی هستند كه انسان گاهی به مرحله ای از عشق می رسد كه مافوق این حرفهاست. خواجه نصیرالدین از آن به "مُشاكَلَةٌ بینَ النُّفُوسِ" تعبیر می‌كند، كه یك نوع همشكلی میان روحها وجود دارد؛ و در واقع اینها مدعی هستند كه در روح انسان یك بذری برای عشق روحانی و معنوی هست. در واقع معشوق حقیقی انسان یك حقیقت ماوراء طبیعی است كه روح انسان با او متّحد می شود و به او می‌رسد و او را كشف می كند، و در واقع معشوق در درون انسان است و زمینه این عشق در همة افراد بشر وجود دارد.
3. نظریه عرفاء : عرفا مدعی هستند كه همه عشقها حقیقی است.
عشق حقیقی است مجازی مگیر این دم شیر است به بازی مگیر
اینها فلاسفه را كه عشق را دو نوع می دانند رد می كنند؛ مدّعی هستند كه در معشوقهای مجازی هم، عاشق در عین حال كه خودش نمی داند، معشوق را به اعتبار این كه پرتوی از او هست، دوست دارد. به عقیدة آنها اصلاً محال است كه انسان غیر خدا را دوست داشته باشد. محی الدین می گوید : "ما اَحَبَّ اَحدٌ غَیرَ خالِقِهِ" یعنی احدی تاكنون غیر از خالق خودش را دوست نداشته، "لكن اِحتَجَبَ عَنهُ تعالی تحت زینت و سُعادَ و ..."(2) یعنی او در زیر نامهای معشوقهای مجازی پنهان است، معشوق حقیقی خود اوست. در این زمینه مولوی شعرهایی دارد می گوید :
جرعه ای بر ریختی زان خفیه جام برزمین خاك مِنْ كَأسِ الكِرام
در مقام تمثیل ذكر می كند، می خواهد بگوید كه جرعه ای از عشق الهی بر روی خاك ریخته، و اگر انسان موجود خاكی را دوست می دارد، به اعتبار آن جرعه ای است كه روی خاك ریخته شده است.
گشت بر زلف و رخ از جرعه نشان خاك را(3)شاهان همی لیسند از آن
این عارف می گوید اگر همه، خاك را آنچنان در آغوش می گیرند و می لیسند، به اعتبار این است كه از آن جرعه، چیزی در آن هست، بعد می گوید :
جرعه خاك آمیز چون مجنون كند مرشما را صافِ او تاچون كند
می گوید این معشوق مجازی، به اعتبار اینكه یك ذره از آن جرعه در آن ریخته شده، شما را اینجور كرده، اگر این صاف بشود ـ یعنی به خود آن حقیقت برسی ـ دیگر چه خواهی شد؟! بنابراین منافاتی نیست كه معشوق انسان ظاهراً یك انسان باشد؛ ولی در واقع، معشوق حقیقی خداوند تبارك و تعالی باشد كه خود را در شكل مخلوقاتش ظاهر كرده است.(4)
به جهان خرم از آنم كه جهان خرم از اوست عاشقم بر همه عالم كه همه عالم از اوست.

منابع و مآخذ:
1)نظریة فروید، روانشناس معروف غربی
2)شرح سیّد علیخان بر صحیفة سجّادیه
3)می خواهد بگوید : "این انسان كه این بدنش یك خاك بیشتر نیست."
4)برگرفته از كتاب "فطرت"، استاد شهید مرتضی مطهری
دوستان بزرگوار شما می توانید سوالات دینی خود را در كلوب مركز ملی پاسخگویی به سوالات دینی مطرح و از پاسخهای كارشناسان این مركز بهره مند گردید.
http://www.cloob.com/clubname/pasokh